पतनको मार्गमा अमेरिकी साम्राज्य

विश्व चर्चित अर्थशास्त्री प्रोफेसर रिचर्ड वुल्फसँग अलजजिराले लिएको यो अन्तर्वार्ताले वर्तमान भू-राजनीतिक द्वन्द्व र यसले विश्व अर्थतन्त्रमा पारेको गहिरो प्रभावलाई सूक्ष्म रूपमा केलाएको छ। विशेष गरी अमेरिका, इजरायल र इरानबीचको तनावले कसरी इन्धनको मूल्य वृद्धि, मलको अभाव र खाद्यान्न संकट निम्त्याउँदै सामान्य मानिसको भान्छासम्म असर पुर्‍याउँछ भन्ने तथ्यलाई यसले उजागर गर्दछ। विगत सात दशकदेखि विश्व राजनीति र अर्थतन्त्रमा हाबी रहेको अमेरिकी साम्राज्य अहिले आन्तरिक ऋण र वित्तीय असन्तुलनका कारण पतनको मार्गमा रहेको वस्तुपरक विश्लेषण यस अन्तर्वार्तामा अर्थशास्त्री वुल्फले गरेका छन् ।

यसै सन्दर्भमा, अमेरिकाको एकछत्र प्रभाव घट्दै जाँदा चीन, रुस र भारतजस्ता उदीयमान शक्तिहरू र 'ब्रिक्स' (BRICS) को बढ्दो सान्दर्भिकताले नयाँ विश्व व्यवस्थाको संकेत गरेको छ। सैन्य औद्योगिक कम्प्लेक्सको मुनाफाको खेल र राजनीतिक नेतृत्वले जनताको ध्यान मोड्न प्रयोग गर्ने युद्धको रणनीतिका बीच यो सामग्रीले 'बाँच र बाँच्न देऊ' को सिद्धान्तमा आधारित बहुध्रुवीय विश्वको आवश्यकतालाई जोड दिन्छ भन्ने कुराको बोध अन्तर्वार्ता पढ्दा हुन्छ। विश्व राजनीतिका जटिल रणनीति र तिनले नागरिक जीवनमा पार्ने प्रभाव बुझ्न चाहनेका लागि यो अन्तर्वार्ता एक पठनीय दस्तावेज हो।

दायित्वबोध

०००

अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि युद्ध सुरु गरेदेखि हामीले तेलको मूल्यमा वृद्धि, बजारमा अस्थिरता देखिरहेका छौँ। केही अर्थशास्त्रीहरूले सम्भावित मन्दीको चेतावनीसमेत दिएका छन्। यो युद्धले विश्व अर्थतन्त्रमा कति नराम्रो प्रभाव पारेको छ?

आजको विश्वमा हामी सबै एउटै ठूलो अर्थतन्त्र हौँ भन्ने भावना झन् झन् बलियो हुँदै गएको हामीजस्ता मानिसहरूका लागि यसले कस्तो प्रमाण प्रस्तुत गर्छ भन्ने कुरा आश्चर्यजनक छ । यो ग्रह लामो आपूर्ति शृंखलाहरू, व्यापार र लगानीको तीव्र गतिका माध्यमबाट एकआपसमा जोडिएको छ र सबै अवरोधहरूका बाबजुद पनि यसको मजबुतीकरण अझ बढी हुँदै गएको छ। यसको सान्दर्भिकता यो हो कि करिब एक महिनाजति मात्र पुरानो यो युद्धले पहिले नै तेल, प्राकृतिक ग्यास, मल आदिको मूल्य वृद्धिमार्फत ठूलो प्रभाव पारिरहेको छ। त्यसैले यसले हरेक महादेश र शाब्दिक रूपमा हरेक उद्योगलाई कुनै न कुनै रूपमा असर गरिरहेको छ। उदाहरणका लागि, एउटा परिणाम के देखिन्छ भने धेरै छोटो समयमा यी मूल्य वृद्धिका कारण विश्वलाई पुगेको क्षतिले श्री ट्रम्प र श्री नेतन्याहूमाथि उनीहरूले अनुमान गरेभन्दा धेरै बढी दबाब सिर्जना गरिरहेको छ । किनकि उनीहरूले पनि हामीमध्ये धेरैजस्तैले अहिलेको विश्व अर्थतन्त्र कसरी काम गर्छ भन्ने कुरा पूर्ण रूपमा बुझ्न सकेका थिएनन्।

त्यसो भए यो केवल मूल्य वृद्धि मात्र होइन जसले बढ्दो आर्थिक दबाब थपिरहेको छ। गत साता मात्र डोनाल्ड ट्रम्पले यो युद्धको वित्तीय व्यवस्थापनका लागि थप २०० अर्ब अमेरिकी डलर माग गरेका छन्। यसले अमेरिकी जनतालाई कसरी असर पार्नेछ?

श्री ट्रम्पले गर्ने अन्य कामहरूसँगै, र उनले धेरै छोटो अवधिमा धेरै कामहरू गर्ने गर्छन्, यो हामी यहाँ संयुक्त राज्य अमेरिकामा सामना गरिरहेको एक वित्तीय विपत्ति हो। म यसलाई तपाईंलाई एकदम स्पष्ट रूपमा संक्षेप गर्न सक्छु। इरानमाथिको युद्ध हुनु अघि नै राष्ट्रपतिले केही यस्ता अभिव्यक्तिहरू गरेका थिए जसबारे तपाईंका दर्शकहरू अवगत हुनुहुन्छ भन्ने मलाई लाग्छ। ग्रिनल्याण्ड आफ्नो नियन्त्रणमा लिने, क्यानडालाई स्वतन्त्र देशबाट ५१औँ राज्यमा रूपान्तरण गर्ने, पनामा नहर पुनः आफ्नो नियन्त्रणमा लिने, जबकि त्यो स्वतन्त्र देश हो। यसरी उनले रक्षा बजेट वा अहिले हामीले युद्ध विभागको बजेट भनेर चिन्ने रकमलाई हालको वार्षिक ९०० अर्ब डलरबाट अर्को आर्थिक वर्ष २०२७ सम्म १.५ ट्रिलियन पुर्‍याउने माग सार्वजनिक गरेका थिए। म विशेष रूपमा जोड दिन चाहन्छु, ९०० अर्बको आधारमा ६०० अर्बको वृद्धि। अहिले, यो शान्तिकालीन वा कथित शान्तिकालीन इतिहासमा अमेरिकी इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो रक्षा खर्च वृद्धि हो, र त्यसपछि उनीहरु इरान युद्धका लागि थप २०० अर्ब मागिरहेका छन्। र राजस्व बढाउने उनका प्रमुख प्रस्ताव, अर्थात् उनका शुल्कहरू, केही हप्ता अघि सर्वोच्च अदालतले असंवैधानिक घोषणा गरिसकेको छ। त्यसैले एक मात्र वृद्धि समाप्त भएको छ। कम्पनीहरूले आफूले तिरेका शुल्कहरूको फिर्ता माग गरिरहेका छन्। उता उनले बजेटको सैन्य पक्ष मात्र ६०० प्लस २०० अर्थात् ८०० अर्बले बढाउने वाचा गरेका छन्।

विश्वका अन्य देशहरू वा अमेरिकीहरूले सरकारले अहिले प्रतिबद्ध भएको काम गर्न आवश्यक पैसा उधारो दिनेछन् वा छैनन् भन्ने स्पष्ट छैन। यो सम्भावना अत्यन्त भयावह छ कि अमेरिकी अर्थतन्त्रको आन्तरिक एकता पनि हामीले पहिले कहिल्यै नदेखेको तरिकाले दबाबमा परेको छ।

संयुक्त राज्य अमेरिका पहिले नै विश्वको सबैभन्दा ठूलो ऋणी देश हो। अहिले हाम्रो घाटा एक ट्रिलियन डलरभन्दा बढी छ। हामी यस्तो समयमा विशाल परिमाणको वित्तीय संकटतर्फ हेरिरहेका छौँ, जब विश्वका तीन प्रमुख क्रेडिट रेटिङ एजेन्सीहरू स्ट्यान्डर्ड एण्ड पूअर्स, मूडीज र फिचले अमेरिकी सरकारको क्रेडिट योग्यता एएएबाट डबल एमा घटाइसकेका छन्। विश्वका अन्य देशहरू वा अमेरिकीहरूले सरकारले अहिले प्रतिबद्ध भएको काम गर्न आवश्यक पैसा उधारो दिनेछन् वा छैनन् भन्ने स्पष्ट छैन। यो सम्भावना अत्यन्त भयावह छ कि अमेरिकी अर्थतन्त्रको आन्तरिक एकता पनि हामीले पहिले कहिल्यै नदेखेको तरिकाले दबाबमा परेको छ।

जब सरकारले यो युद्धको वित्तीय व्यवस्थापनका लागि थप २०० अर्ब अमेरिकी डलर माग गर्छ, यसबाट सबैभन्दा बढी कसलाई असर पुग्छ?

यसको जवाफले हामीलाई हाम्रा नेताहरूले गर्ने अधिकांश कार्यहरूले गर्ने सरह नै असर गर्नेछ । यो माथिल्लो तहमा रहेका मानिसहरू र कम्पनीहरूमा शेयर भएकाहरूका लागि राम्रो छ। संयुक्त राज्य अमेरिकाका सबैभन्दा धनी १० प्रतिशत मानिसहरूसँग शेयर बजारको ८० प्रतिशत हिस्सा छ। त्यसैले जब तपाईं शेयर बजार बढिरहेको पढ्नुहुन्छ, यो शीर्ष १० प्रतिशतका लागि खुसीको खबर हो। तर धेरैजसो अमेरिकीहरूका लागि यो धेरै नराम्रो खबर हो। यसका केही कारणहरू यहाँ छन्। किनभने मल पेट्रोलियमबाट बन्छ, मलको मूल्य अत्यधिक बढिरहेको छ। दोस्रो कुरा, पेट्रोलियमबाट बनेको धेरैजसो मल स्ट्रेज अफ हर्मुजको बाटो भएर ढुवानी हुने गर्दथ्यो। अहिले त्यो सम्भव छैन। त्यसैले तपाईंसँग बढ्दो मूल्य र घट्दो आपूर्ति छ।

यो ठ्याक्कै अहिले वसन्त ऋतुमा, जब संसारका वा विश्वका धेरै भागका किसानहरूले बाली लगाउने समयमा भइरहेको छ । विश्वले नै मलको बढ्दो मूल्य उनीहरूले कति धान्न सक्छन् भन्ने कुरा पत्ता लगाउने प्रयास गरिरहेका छन्। के उनीहरूले यो पाउनेछन् त? त्यसैले तपाईंलाई थाहा छ यसको अर्थ के हो? त्यो हो– खाद्यान्नको बढ्दो मूल्य।

यहाँ दोस्रो कुरा डिजेलको मूल्य छ। डिजेल तेल सबै ट्रकहरूले प्रयोग गर्छन्। एक अमेरिकी र वास्तवमै संसारभरका धेरै मानिसहरूले आफ्नो स्थानीय पसलमा किन्ने हरेक चीज ट्रकको माध्यमबाटै त्यस पसलमा आउँछ। र त्यो ट्रक डिजेलबाट चल्छ। इरानमा युद्ध हुनुभन्दा अघि डिजेल प्रति ग्यालन लगभग साढे तीन डलर थियो भने अहिले पाँच डलर पुगेको छ। यस प्रकारको परिवर्तनको अर्थ हरेक चीजको मूल्य बढ्दै जान्छ । तपाईंसँग जति थोरै पैसा हुन्छ, बढ्दो मूल्यले तपाईंलाई त्यति नै धेरै चोट पुर्‍याउँछ।

तपाईं भाग्यमानी हुनुहुन्छ र तपाईंको युनियन छ भने पनि, आफ्नो तलब बढाउन युनियन सम्झौता प्राप्त गर्न लामो समय र धेरै संघर्ष लाग्छ। श्रमिक वर्गलाई यस स्थितिसँग मेल खान समय लाग्नेछ। यसैबीच, उनीहरूको पहिले नै कठिन आर्थिक अवस्था अझ खराब हुनेछ। र यो संयुक्त राज्य अमेरिकाको यस्तो यथार्थ हो जसले रिपब्लिकन पार्टीलाई नोभेम्बरको चुनावको बारेमा धेरै चिन्तित बनाएको छ।

हामीले देख्यौं कि कसरी यो युद्धले सम्पूर्ण विश्व र खाडीका अन्य देशहरूलाई असर गरेको छ। कतारको बारेमा थोरै कुरा गरौं। कतार इनर्जीका सीईओ साद अल काबीले भने कि विश्वको सबैभन्दा ठूलो तरल प्राकृतिक ग्यास उत्पादन केन्द्र रास लाफानमा इरानको आक्रमणले पुर्‍याएको क्षतिले उनीहरूको सञ्चालन क्षमताको १७ प्रतिशत नष्ट गरेको छ र मर्मत गर्न ५ वर्षसम्म लाग्न सक्छ। त्यसैले भोलि नै बमबारी रोकियो र हर्मुज पूर्ण रूपमा खोलिए भने पनि, के यो भन्नु उचित हुन्छ कि हामीले आउने वर्षौंसम्म यस युद्धको प्रभाव महसुस गर्नेछौं?

हो, सबै कुरा चमत्कारिक रूपमा अहिले नै रोकियो भने पनि, यसका परिणामहरू प्रतिस्थापन गर्न पक्कै पनि वर्षौं लाग्नेछ। म यो जोड दिन चाहन्छु यो अझै प्रारम्भिक चरणमा रहेकोले यसको राजनीतिक र आर्थिक संयोजन के हुनेछ भन्ने कुरा हामीले अझै बुझ्न सकेका छैनौं ।

म तपाईंलाई केही उदाहरणहरू दिन्छु।

यो पछिल्लो एक महिनाको युद्धले देखाएको छ– त्यस व्यवस्था वा सम्झौताका लगभग हरेक पक्ष अब लागू हुँदैनन्। उदाहरणका लागि, उनीहरूले अब अमेरिकी अड्डाको उपस्थिति सुरक्षा होइन तर तपाईंलाई निशाना बनाउने माध्यम बन्दछ भन्ने थाहा पाएका छन् ।

कतार वा संयुक्त अरब इमिरेट्स वा धेरै खाडी देशहरूले मूलतः १९७० र ८० को दशकमा आफ्नो माटो मुनिबाट तेल र ग्यास निकाल्ने, यसलाई आवश्यक पर्ने विश्वभर ढुवानी गर्ने र आफूले कमाएको पैसा वा डलर पुन: प्रयोग गर्ने सम्झौता गरेका थिए किनभने उनीहरूले ती सबै डलरमा बेचेका थिए। उनीहरूले संकलन गरेको धेरैजसो अतिरिक्त डलर संयुक्त राज्य सरकारलाई ऋण दिएर र अन्तमा आफ्नो माटोमा अमेरिकी सैन्य अड्डाहरूलाई स्वागत गरेर यो सम्झौता गरेका थिए, किनभने त्यसले उनीहरूको लगानीको रक्षा गर्नेछ भन्ने तर्क थियो ।

यो पछिल्लो एक महिनाको युद्धले देखाएको छ– त्यस व्यवस्था वा सम्झौताका लगभग हरेक पक्ष अब लागू हुँदैनन्। उदाहरणका लागि, उनीहरूले अब अमेरिकी अड्डाको उपस्थिति सुरक्षा होइन तर तपाईंलाई निशाना बनाउने माध्यम बन्दछ भन्ने थाहा पाएका छन् । यसले लगभग उल्टो प्रभाव पारेको छ। यसले इरानबाट ती मिसाइलहरू तान्यो जसले कतारमा क्षति पुर्‍यायो जसको बारेमा तपाईंले भर्खरै कुरा गर्नुभयो। र इरानीहरूसँग भएका ड्रोन र मिसाइलहरूको मात्रा र गुणस्तरमा कुनै सीमा छ भन्ने संकेत देखिएको छैन। र यदि इरानमा ती कुराहरूमा सीमा लगाइयो भने पनि, रूसीहरूसँगको उनीहरूको लामो सीमा र रूसीहरूले चिनियाँहरूसँग उपभोग गर्ने लामो सीमाको अर्थ यो हो कि रूसीहरूका लागि उपलब्ध सधैं असीमित मात्रामा हातहतियार र मिसाइलहरू उत्पादन गर्न सक्ने चिनियाँ उत्पादन संयन्त्रले इरानीहरूका लागि उपलब्ध गराउन सक्छन्।

सबै खाडी देशहरूका लागि उनीहरूले गरेको सम्झौतालाई व्यापक रूपमा पुन: विचार गर्नु बाहेक अर्को कुनै बाटो छैन, र यो त हामीले स्ट्रेट अफ हर्मुजमा इरानी नियन्त्रण र इरानीहरूले अब आफूले अस्तित्वको खतरा मानेको कुरा हटाउनका लागि असाधारण बमबारी, सजाय र क्षति सहन स्पष्ट रूपमा इच्छुक रहेको समस्यामा पुग्नु अघिको कुरा हो। र त्यो अस्तित्वको खतरा भनेको खाडीमा आर्थिक, राजनीतिक र सैन्य रूपमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको उपस्थिति हो। त्यो माग हो। र यो एक ऐतिहासिक परिवर्तन हो जुन हामीले बुझ्न सुरु गरेका छैनौं, यसका प्रभावहरू देख्ने कुरा त टाढै छ।

त्यसोभए, संसार यस भद्रगोलबाट कसरी बाहिर निस्कन्छ? पुनरुत्थान कस्तो देखिन्छ?

मलाई डर छ कि यहाँ इरानीहरूसँग बलियो पकड छ। मलाई थाहा छ कि यो धेरै मानिसहरूका लागि एक आघात वा सायद अप्रिय विचारको रूपमा आउनेछ, तर के भइरहेको छ भनेर बुझ्न खोज्ने हामीमध्ये धेरैजना यो विचारमा पुगेका छौं कि संयुक्त राज्य अमेरिकाको साम्राज्य पतनको मार्गमा छ भन्ने कुरा अब प्रश्नको विषय हुनु हुँदैन। प्रश्न अब यो मात्र हो कि यो पतन भयानक हुनेछ वा यो सहज र व्यवस्थित हुनेछ? के संयुक्त राज्य अमेरिकाले चीन, रुस, भारत र विश्वका अन्य धेरै भागहरूसँग मिलेर विश्व अर्थतन्त्रलाई समायोजन गर्दै 'बाँच र बाँच्न देऊ' को बाटो खोज्नेछ?

संयुक्त राज्य अमेरिकाको साम्राज्य पतनको मार्गमा छ भन्ने कुरा अब प्रश्नको विषय हुनु हुँदैन। प्रश्न अब यो मात्र हो कि यो पतन भयानक हुनेछ वा यो सहज र व्यवस्थित हुनेछ?

गत ७५ वर्षदेखि संयुक्त राज्य अमेरिका प्रभुत्वशाली थियो। अब यो त्यस्तो रहेन। र यो कुरा बुझ्नु आवश्यक छ। र इरानीहरू पक्कै पनि संयोगवश अहिले मुख्य विन्दुमा आइपुगेका छन्। उनीहरू भनिरहेका छन् कि हामी सुरक्षित हुनुपर्छ। हामी अब ब्रिक्सको हिस्सा हौं। हामी अब चिनियाँ आर्थिक वृद्धिको अनुभवसँग जोडिएका छौं र हामी एउटा आक्रामक संयुक्त राज्य अमेरिका र अझ बढी आक्रामक इजरायलसँग मिलेर बस्न सक्दैनौं। यसलाई मौलिक रूपमा पुनर्गठित गरिनुपर्छ। तपाईंले त्यसो गर्नुभएन भने, हामीले खतरा महसुस गर्नेछौं र हामी त्यो खतरालाई कम गर्न उपलब्ध सबै कदमहरू चाल्नेछौं।

त्यसैले तपाईंको प्रश्नको मेरो जवाफ यो हो कि संयुक्त राज्य अमेरिकाले कि खाडी राष्ट्रहरूको परामर्शमा, इरानसँगको र फलस्वरूप सम्पूर्ण विश्वसँगको आफ्नो सम्बन्धलाई आमूल परिवर्तन गर्नुपर्नेछ। र यसको अर्थ संयुक्त राज्य अमेरिकाको शक्ति र स्थितिमा कटौती हुनु हो। संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलले अस्वीकार गरे भने, यो युद्ध फेरि भड्किनेछ। यद्यपि यो भन्नु सही होला कि अहिलेका लागि यो केही मत्थर भएको छ। तर हामी एउटा अन्तहीन डरलाग्दो मुठभेड हेरिरहेका छौं । युद्धरत पक्षहरूसँग भएका आणविक हतियारहरू यस कथाको हिस्सा बने भने कुनै पनि समयमा हाम्रो सभ्यताको अन्त्य हुन सक्छ ।

त्यसैले म तपाईंले भन्नुभएको अर्को कुराबाट प्रभावित भएको छु कि यो युद्ध अमेरिकी जनताको ध्यान भड्काउने एउटा तरिका हो। उनीहरूले केबाट ध्यान भड्काइरहेका छन्?

यस देशका तीनवटा ठूला समस्याहरू छन्। एउटा वित्तीय संकट हो। हामी एउटा यस्तो देश हौं जसले आफ्ना जनताबाट कर उठाएको भन्दा धेरै पैसा खर्च गर्छ र यसले उदाहरणका लागि खाडी राष्ट्रहरूका साथै चीन, जापान र अन्य धेरै ठाउँहरूबाट ऋण लिने बानी बसालेको छ। विश्वका ती भागहरू संयुक्त राज्य अमेरिकालाई निरन्तर कोष उपलब्ध गराउने अवस्थामा छैनन्।

यो ७५ वर्ष अघिको दोस्रो विश्वयुद्धपछिको अनौठो स्थितिको प्रतिक्रिया थियो जब सम्पूर्ण विश्वको अर्थतन्त्र ध्वस्त भएको थियो र सन् १९३० को महामन्दी र दोस्रो विश्वयुद्धको बीचमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको अर्थतन्त्र मात्र शक्तिशाली रूपमा बाँकी थियो। त्यसैले स्वाभाविक रूपमा डलर विश्वव्यापी मुद्रा बन्यो। संयुक्त राज्य अमेरिकाले बेलायत र अन्य सबै युरोपेली देशहरूलाई औपनिवेशिक वा अर्ध-औपनिवेशिक स्थितिमा प्रतिस्थापन गर्‍यो। तर अब त्यो समाप्त भएको छ। यो बुझ्नुपर्थ्यो कि यो धेरै समय टिक्नेवाला थिएन। यद्यपि अन्य देशहरूले संयुक्त राज्य अमेरिकालाई भेट्टाइसकेका छन्, जर्मनी र जापानले तुरुन्तै, बाँकी युरोपले लगभग, चीनले नाटकीय रूपमा, भारतले नाटकीय रूपमा र यस्तै अन्य।

यी ठूला परिवर्तनहरू हुन्, तर अब संयुक्त राज्य अमेरिकाले आफ्नो पकड कम गरेर यिनलाई समायोजन गर्नुपर्छ। बाँकी विश्वले यसलाई स्वीकार गर्ने छैन। त्यसैले त्यो यथार्थबाट ध्यान अन्यत्रतिर मोड्नु महत्त्वपूर्ण छ । धेरै विमानहरू र जलिरहेका भवनहरूको भिडियोहरूका साथ हामीले चाँडै जित्न सक्ने युद्ध यस ठूलो ऐतिहासिक समस्याबाट तपाईंलाई विचलित गर्ने एउटा तरिका हो। र त्यसपछि हामीसँग यहाँ संयुक्त राज्य अमेरिकामा दुईवटा धेरै गम्भीर र तात्कालिक समस्याहरू छन्।

एउटा, अमेरिकी इतिहासकै सबैभन्दा खराब यौन दुर्व्यवहार काण्ड हो। जेफ्री एपस्टाइनसँग जोडिएको यो मामिलाले राष्ट्रपति ट्रम्प, पूर्व राष्ट्रपति क्लिन्टन, र हाम्रो संस्कृतिका सबैभन्दा धनी र शक्तिशाली पुरुषहरूको एक विशाल समूहलाई छुन्छ, जसले ती सबैको राजनीतिक करियरलाई खतरामा पार्छ। श्री क्लिन्टनको करियर त सकिइसक्यो, तर श्री ट्रम्प त्यो कार्यालयमा बसिरहनुभएको छ र कसलाई थाहा छ यो सबैलाई दबाउन खोजिरहेको यस सरकारबाट अन्ततः अझै कति नामहरू बाहिर आउनेछन्। जनतामा नाम र फाइलहरू निरन्तर प्रकट भइरहँदा पनि उनीहरूलाई यी सबैबाट ध्यान भड्काउनु आवश्यक छ।

फेरि पनि  अन्तिम कुरा अर्थतन्त्र हो।

अमेरिका अहिले मेरो जीवनकालकै सबैभन्दा असमान अर्थतन्त्रमा छौं। धनी र सर्वसाधारण बीचको खाडलको स्तर अब थेग्न नसकिने खालको छ। विशेष गरी हाम्रो जस्तो देशमा, जसले पहिले सबैजना मध्यम वर्गमा छन् भनेर गर्व गर्थ्यो। अहिले त्यो मध्यम वर्ग हराएको छ।

म संयुक्त राज्य अमेरिकामा अर्थशास्त्रको प्राध्यापक हुँ। म यहाँ जन्मेको हुँ र जीवनभर यहीँ बसेको छु। हामी अहिले मेरो जीवनकालकै सबैभन्दा असमान अर्थतन्त्रमा छौं। धनी र सर्वसाधारण बीचको खाडलको स्तर अब थेग्न नसकिने छ। विशेष गरी हाम्रो जस्तो देशमा, जसले पहिले सबैजना मध्यम वर्गमा छन् भनेर गर्व गर्थ्यो। अहिले त्यो मध्यम वर्ग हराएको छ। उनीहरूको ठूलो हिस्सा तल्लो तहमा झरेको छ। उनीहरू आफ्नो आर्थिक अवस्था र आफ्ना बच्चाहरूको आर्थिक भविष्यलाई लिएर धेरै चिन्तित छन्। र यो यथास्थितिको विरुद्धमा गइरहेको छ। उदाहरणका लागि, यो एउटा यस्तो कुरा हो जसबाट श्री ट्रम्पले जनताको ध्यान भड्काउनै पर्छ, अन्यथा उनी नोभेम्बरको चुनावमा ऐतिहासिक रेकर्ड तोड्ने गरी पराजित हुनेछन्।

त्यसोभए हामीले यस युद्धको यहाँ अमेरिका र संसारभरका सर्वसाधारण मानिसहरूमा पर्ने प्रतिकूल प्रभावहरूको बारेमा कुरा गर्‍यौं। मलाई के जान्न मन छ भने द्वन्द्वबाट पैसा कमाउने मानिसहरू अझ धेरै छन्। युद्धले संसारभरका केही मानिसहरूलाई धनी बनाउँछ। हामीलाई यो बिन्दुमा पुर्‍याउन सैन्य औद्योगिक कम्प्लेक्सले कस्तो भूमिका खेल्छ?

उनीहरूले आफ्नो लागि सधैंको जस्तै भूमिका खेले र तपाईं एकदम सही हुनुहुन्छ। उनीहरूका लागि यो बैंकमा जम्मा हुने पैसा जस्तै हो। उदाहरणका लागि, संयुक्त राज्य अमेरिकाको यो एउटा धेरै शास्त्रीय कथा हो। तपाईंले इतिहासमा यस्तो धेरै पटक देख्न सक्नुहुन्छ। कृपया मलाई याद दिलाउन दिनुहोस्, संयुक्त राज्य अमेरिका सन् २०२२ को सुरुदेखि नै युक्रेन युद्धमा गहिरो रूपमा संलग्न छ । चार वर्ष भइसक्यो र यो अझै जारी छ, जसमा युक्रेनी पक्षले प्रयोग गरेका हातहतियारहरूको ठूलो हिस्सा अमेरिकी नै हो। र अहिले हामी इरानमा एउटा ठूलो लडाइँ लडिरहेका छौं।

र पहिले हाम्रा जहाजहरू र हाम्रो नौसेना क्यारिबियनमा भेनेजुएला र क्युबालाई धम्काउन तैनाथ हुनुभन्दा अघि नै बन्दुक, गोली, पनडुब्बी, मिसाइल र ड्रोनहरूको भण्डार सबै सकिँदैछ। र तपाईंलाई थाहा छ यसको अर्थ के हो? यी चीजहरू उत्पादन गर्ने कम्पनीहरूलाई ठूलो ठेक्का मिल्नु हो ताकि पछिल्लो साढे चार वर्षमा र पहिलेको तुलनामा अहिले अझ तीव्र गतिमा प्रयोग भएका सामग्रीहरू पुन: भर्न सकियोस्, किनकि हामी अहिले पनि युक्रेनमा र इरानमा अमेरिकी हतियारहरूसँगै लडिरहेका छौं। हातहतियारको भण्डार असीमित छैन र संयुक्त राज्य अमेरिकामा यसलाई पुन: भर्ने क्षमता धेरै घटेको छ । किनभने अमेरिकी पूँजीपतिहरूले आफ्नो उत्पादन ब्राजिल, भारत र चीनमा सारेका छन् जहाँ श्रम सस्तो छ र नाफा बढी छ।

ट्रम्पलाई ध्यान भड्काउनु आवश्यक छ, त्यसैले उनी किन सधैं टेलिभिजनमा हुन्छन्, किन उनी रातभर ट्वीट लेख्छन्, किन उनी सधैं चर्चाको केन्द्रमा रहन चाहन्छन् भन्ने सोच्नु हुन्छ भने कारण यही हो। उनले आफूलाई असाधारण देखाउनुपर्छ किनभने उनले आफूले विरासतमा पाएको भन्दा पनि खराब समस्याहरू आफ्नै लागि सिर्जना गरेका छन्।

विडम्बना यही छ। जुन नाफा प्रणालीले संयुक्त राज्य अमेरिकालाई नम्बर एक बनायो, त्यही नाफा प्रणालीले अहिले त्यो फाइदा अन्यत्र हस्तान्तरण गरिरहेको छ। र यो संयुक्त राज्य अमेरिकाको समस्या हो।   ट्रम्पलाई ध्यान भड्काउनु आवश्यक छ, त्यसैले उनी किन सधैं टेलिभिजनमा हुन्छन्, किन उनी रातभर ट्वीट लेख्छन्, किन उनी सधैं चर्चाको केन्द्रमा रहन चाहन्छन् भन्ने सोच्नु हुन्छ भने कारण यही हो। उनले आफूलाई असाधारण देखाउनुपर्छ किनभने उनले आफूले विरासतमा पाएको भन्दा पनि खराब समस्याहरू आफ्नै लागि सिर्जना गरेका छन्।

तपाईंले विश्वमा अमेरिकाको घट्दो भूमिका र कदको बारेमा कुरा गर्नुभयो। मलाई लाग्छ कि हामी यसको बारेमा केही बेर कुरा गर्न सक्छौं। उनले, अर्थात् ट्रम्पले, इरान युद्धका कारण बढेको मूल्य नियन्त्रण गर्न रुसी तेलमाथिको प्रतिबन्ध अस्थायी रूपमा खुकुलो पारेका छन्। तपाईंले यसलाई साम्राज्य पतनको एउटा साझा विशेषता भन्नुभएको छ, जहाँ एउटा समस्या सुल्झाउन अर्कोलाई झन् खराब बनाइन्छ। के तपाईं यसलाई विस्तृत रूपमा व्याख्या गर्न सक्नुहुन्छ? अहिले अमेरिकाले कस्तो समस्या सिर्जना गरिरहेको छ?

खैर, यहाँ समस्या यस्तो छ। यो मेरो लागि एक प्राध्यापकको रूपमा सुनाउन एउटा अद्भुत कथा हो। यो सिकाउने एउटा तरिका हो। ठिक छ, उनीसँग एउटा युद्ध छ। उनले या त बुझेनन् वा राम्ररी बुझ्न सकेनन् कि इरानमाथि त्यसरी नै आक्रमण भयो भने, इरानले गर्न सक्ने केही कुराहरूमध्ये एउटा स्ट्रेट अफ हर्मुज बन्द गर्नु हुनेछ। र त्यसले त्यही बाटो भएर जाने संसारको २० प्रतिशत तेलको ढुवानी रोक्नेछ। इरानले त्यसो गर्‍यो भने तेलको मूल्य बढ्नेछ र त्यसले अमेरिकीहरूलाई असर गर्नेछ। मानै, अमेरिकीहरू संसारकै सबैभन्दा बढी सवारी साधन प्रयोग गर्ने संस्कृति भएका मानिस हुन्। हरेक अमेरिकासँग एक, दुई वा तीनवटा कार हुन्छन्। हाम्रा सहरहरू कार हुनै पर्ने गरी बनाइएका छन्। हाम्रो सार्वजनिक यातायातमा कम लगानी गरिएको छ। त्यसैले कारले धेरै तेल र ग्यास खपत गर्छ र यसको अर्थ अमेरिकीहरू तेल र ग्यासको मूल्यप्रति धेरै संवेदनशील छन् किनभने यसले उनीहरूसँग कति पैसा रहन्छ भन्ने कुरामा असर पार्छ।

हाम्रा सहरहरू कार हुनै पर्ने गरी बनाइएका छन्। हाम्रो सार्वजनिक यातायातमा कम लगानी गरिएको छ। त्यसैले कारले धेरै तेल र ग्यास खपत गर्छ र यसको अर्थ अमेरिकीहरू तेल र ग्यासको मूल्यप्रति धेरै संवेदनशील छन् किनभने यसले उनीहरूसँग कति पैसा रहन्छ भन्ने कुरामा असर पार्छ।

अचानक उनले पत्ता लगाए कि युद्धमा जाने उनको नीतिले स्ट्रेट अफ हर्मुज बन्द गरिदियो, जसले तेलको मूल्य बढायो, ग्यासको मूल्य बढायो र डिजेलको मूल्य पनि बढायो, जसले गर्दा अब अन्य सबै कुराको मूल्य बढ्छ। उनले आफ्ना जनतालाई मुद्रास्फीति दिइरहेका छन्, जबकि उनले चुनाव लड्दा त्यसो नगर्ने र मूल्य घटाउने वाचा गरेका थिए। उनले त्यो गरेका छैनन् र अहिले मूल्य झन् बढ्न लागेको छ। अब उनले के गर्नेछन्?

अब यहाँ साम्राज्यको विडम्बना आउँछ। उनले आफूलाई वा उनका सल्लाहकारहरूले सोध्छन् कि तेल र ग्यासको मूल्य घटाउन हामी के गर्न सक्छौं? रुस संसारकै सबैभन्दा ठूलो तेल निर्यातकर्ता हो। तपाईंले उनीहरूलाई वर्षौंदेखि प्रतिबन्ध लगाएर तेल बेच्न धेरै गाह्रो र महँगो बनाइरहनुभएको थियो। अहिले उनीहरूले भारत र विशेष गरी चीनमा तेल बेचेर आफूलाई अनुकूल बनाइसकेका छन् किनभने संयुक्त राज्य अमेरिकाले त्यसलाई राम्रोसँग नियन्त्रण गर्न सक्दैन। तर यहाँका ट्रेजरी सेक्रेटरी श्री बेसेन्टले श्री ट्रम्पलाई भने कि रुसीहरूलाई केही समयका लागि प्रतिबन्ध खुकुलो किन नपारिदिने?

अहिले रुसमाथि प्रतिबन्धहरू यसकारण लगाइएका थिए किनभने सैन्य रूपमा युक्रेनीहरूले रुसीहरूलाई हराउन सक्दैनन्। यी दुई सेनाको बारेमा अलिकति मात्र जानकारी राख्ने जोकोहीलाई पनि यो थाहा छ। त्यसैले जब उनीहरूले सैन्य रूपमा जित्न सकेनन्, उनीहरूले रुसमाथि र खासगरी तेल र ग्यासमा प्रतिबन्ध लगाए। त्यसैले श्री ट्रम्पले इरानको युद्धलाई सम्बोधन गर्न रुसीहरूलाई कुनै रोकतोक बिना तेल बेच्न दिए। यसले के गर्छ त? तेलको मूल्य निकै माथि छ। यो अझ माथि जान सक्थ्यो, तर अहिले रुसीहरूले जताततै बेचिरहेका छन्। र यसले के गर्छ? यसले रुसीहरूलाई पहिलेभन्दा धेरै पैसा कमाउन सक्षम बनाउँछ, जसले गर्दा उनीहरूले युक्रेनमा युद्ध अझ सुलभ रूपमा जारी राख्न सक्छन्। तर यो अझ खराब छ। उनले अहिले इरानमाथिको प्रतिबन्ध पनि हटाएका छन्। संयुक्त राज्य अमेरिकाले इरानलाई प्रतिबन्ध लगाएर विश्वका धेरै भागमा तेल बेच्न रोकेको थियो। अहिले त्यो पनि कम गरिएको छ।

संयुक्त राज्य अमेरिका इरानसँग युद्धमा छ र त्यो युद्धलाई अगाडि बढाउन उनीहरूले भर्खरै इरानमाथिको प्रतिबन्ध हटाएका छन् ताकि उसले आफ्नो तेल अझ सजिलै बेच्न सकोस्। र अहिले तेलको मूल्य उच्च भएकोले इरानीहरूले ठूलो अतिरिक्त राजस्वको आनन्द लिइरहेका छन्।

म तपाईंलाई यो कुरा स्पष्ट पार्न चाहन्छु। संयुक्त राज्य अमेरिका इरानसँग युद्धमा छ र त्यो युद्धलाई अगाडि बढाउन उनीहरूले भर्खरै इरानमाथिको प्रतिबन्ध हटाएका छन् ताकि उसले आफ्नो तेल अझ सजिलै बेच्न सकोस्। र अहिले तेलको मूल्य उच्च भएकोले इरानीहरूले ठूलो अतिरिक्त राजस्वको आनन्द लिइरहेका छन्। अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, ट्रम्पले आफूप्रतिको इरानको विरोधलाई नै आर्थिक सहयोग गर्न मद्दत गरिरहनुभएको छ। जब तपाईं यस्ता विरोधाभासहरूमा फस्नुहुन्छ, तब तपाईंको दिमागले तपाईंलाई भन्नुपर्छ कि अब खेल खत्तम भयो। हामीले अहिले जे गरिरहेका छौं, त्यो आफ्नै खुट्टामा बन्चरो हानेर आफैलाई मद्दत गर्न खोज्नु जस्तै हो र यसले काम गर्दैन।

तपाईंले भर्खरै केही देशहरूको उल्लेख गर्नुभयो, विशेष गरी 'ग्लोबल साउथ' का ती देशहरू जसले संयुक्त राज्य अमेरिकालाई उछिनिरहेका छन्। चीन अर्को एउटा प्रमुख शक्ति हो जुन यस युद्धबाट प्रभावित भएको छ। स्ट्रेट अफ हर्मुज भएर जाने तेलको यो सबैभन्दा ठूलो उपभोक्ता हो। यस युद्धको चीनमा के प्रभाव पर्नेछ? बेइजिङले के गर्नेछ?

बेइजिङ एउटा फरक प्रकृतिको शक्ति हो। बेइजिङले दशकौंदेखि यो सबै कहाँ जाँदैछ भन्ने कुरा बुझेको छ, छलफल गरेको छ र त्यसको पूर्वानुमान गर्दै कदमहरू चालेको छ। चिनियाँहरूलाई हामी बाँकी मानिसहरूलाई भन्दा पहिले नै यो थाहा थियो। हामीलाई बुझ्न केही समय लाग्यो। उनीहरूले आफ्नो अर्थतन्त्रलाई कसरी छिटो बढाउने भन्ने कुरा पत्ता लगाइसकेका छन्। म तपाईंलाई एउटा तथ्याङ्क दिन्छु। पछिल्लो ३५ वर्षदेखि जनवादी गणतन्त्र चीनको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) प्रतिवर्ष औसत ६ देखि ९ प्रतिशतले बढेको छ। पछिल्ला दुई वर्ष बाहेक, जब यो ५ प्रतिशतको स्तरमा झरेको थियो, यो वर्षौंदेखि निरन्तर बढिरहेको छ।

त्यही ३५ वर्षको अवधिमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको जीडीपी प्रतिवर्ष २ देखि २.५ प्रतिशतको बीचमा मात्र बढ्यो। तपाईंले बुझ्नुभयो? चीन तीन गुणा छिटो बढ्यो। अब यदि तपाईंले यो केही वर्षसम्म गर्न सक्नुभयो भने त्यो असाधारण हुन्छ। तपाईंले ३५ वर्षसम्म यसो गर्न सक्नुभयो भने यो नसुनेको स्तरमा पुग्छ। र चिनियाँहरूलाई थाहा थियो कि उनीहरूले के पत्ता लगाएका छन्। उनीहरूको राज्यको संयोजन, जहाँ आधा सरकार राज्यको स्वामित्वमा रहेका र सञ्चालित उद्यमहरू हुन् भने अर्थतन्त्रको आधा हिस्सा पश्चिममा जस्तै निजी पूँजीवादी उद्यमहरू हुन्। एक शक्तिशाली राज्यद्वारा नियन्त्रित त्यो संयोजन यसरी बढ्न सक्षम छ। संयुक्त राज्य अमेरिका र संयुक्त अधिराज्य त्यसो गर्न सक्षम छैनन्। र चिनियाँहरूलाई यो थाहा थियो र उनीहरूलाई यो पनि थाहा थियो कि उनीहरूले संयुक्त राज्य अमेरिकालाई भेट्टाउन र प्रतिस्थापन गर्न सक्छन् । यो कुरा यसै दशकमा हुन लागेको छ।

विश्व अर्थतन्त्रमा भइरहेको ठूलो परिवर्तनलाई समायोजन गर्न पश्चिम र विशेष गरी अमेरिकीहरूलाई हुने कठिनाइबाट आफूहरू नष्ट नहुने कुरा सुनिश्चित गर्न चिनियाँहरूले कदम चालेका छन्।

त्यसैले उनीहरू यो बुझ्न पर्याप्त चतुर थिए कि संयुक्त राज्य अमेरिकालाई आफ्नो प्रभुत्वशाली स्थिति छोड्न धेरै कठिन समय हुनेछ। चिनियाँहरूलाई यो कसरी थाहा भयो? खैर, उनीहरूका आफ्नै साम्राज्यहरू थिए जसले उनीहरूलाई यो सिकाए।  उनीहरूले अरू हरेक साम्राज्यलाई हेरेका छन्, चाहे त्यो बेलायती होस्, फ्रान्सेली होस्, फारसी होस्, ग्रीक होस् वा रोमन, यसले केही फरक पार्दैन। यस सन्दर्भमा ती सबै उस्तै छन्। त्यसैले विश्व अर्थतन्त्रमा भइरहेको ठूलो परिवर्तनलाई समायोजन गर्न पश्चिम र विशेष गरी अमेरिकीहरूलाई हुने कठिनाइबाट आफूहरू नष्ट नहुने कुरा सुनिश्चित गर्न उनीहरूले कदम चालेका छन्। उदाहरणका लागि, उनीहरू सौर्य प्रविधिमा विश्वका नेता हुन्। त्यसै कारणले गर्दा उनीहरू तेलमा धेरै कम निर्भर छन्।

यसले के सम्भव बनाउँछ भन्ने एउटा उदाहरण दिन्छु। संयुक्त राज्य अमेरिकाले क्युबालाई बिजुली उत्पादन गर्न आवश्यक पर्ने तेल खोसेर उसलाई भोकमरीमा पार्ने प्रयास गरिरहेको छ। चिनियाँहरूले के गरे त? चिनियाँहरूले, प्रसंगवश म बोलिरहँदा क्युबा जाँदै गरेको चिनियाँ मालवाहक जहाजहरूको एउटा समूहले क्युबामा सोलार प्यानलहरू लैजाँदैछ। किन? किनभने क्युबा क्यारिबियनको बीचमा छ। त्यहाँ लगभग सधैं घाम लाग्छ र उनीहरूलाई त्यही चाहिएको हो ताकि उनीहरू तेलमा निर्भर हुनु नपरोस् जुन त्यस टापुसँग छैन। खैर, चीनले जे गर्न सिकेको छ र जे गर्नमा लगानी गरेको छ, त्यही गरिरहेको छ। उसँग जमिनमुनि तेलको सबैभन्दा ठूलो भण्डारहरू मध्ये एक पनि छ, त्यसैले उनीहरू निर्भर छैनन्। र त्यसपछि उनीहरूले रुससँगको गठबन्धनलाई धेरै सावधानीपूर्वक विकसित गरेका छन् । रुस विश्वमा तेल र ग्यासको सबैभन्दा ठूलो भण्डार हो। चिनियाँहरू  सुसज्जित छन्। पश्चिमले गर्न सक्ने केही छैन।

संयुक्त राज्य अमेरिकाका नेताहरू बीचको छटपटी ठ्याक्कै त्यही समस्या हो। उनीहरूलाई त्यसरी नै माथ दिइँदैछ जसरी १९ औं शताब्दीमा लन्डनमा बेलायतीहरूले आफ्नो टाउको चिलाउँदै सोचेका थिए कि कसरी संयुक्त राज्य अमेरिकाको यो सानो भूतपूर्व उपनिवेशले महान बेलायती साम्राज्यलाई माथ दियो र अन्ततः त्यसलाई प्रतिस्थापन गर्‍यो। म एकदम पक्का छु कि बेइजिङमा पनि यस्तै प्रकारको सोचाइ चलिरहेको छ।

अलजजिराबाट