डलरको साम्राज्य: तेल र राजनीतिको खेलले कसरी चलाउँछ संसार?

यस विश्वलाई चलाउने, वस्तुको मूल्यदेखि ऊर्जा र सरकारी नीतिहरूलाई समेत नियन्त्रण गर्ने एउटा अदृश्य प्रणाली छ भन्ने कुरा के तपाईंलाई थाहा छ? यो कुनै बैंकिङ प्रणाली वा शेयर बजार होइन, बरु यो 'पेट्रो डलर' हो, जसले विगत ५० वर्षदेखि हाम्रो संसारको रूपरेखा तय गर्दै आएको छ।

पेट्रो डलरलाई बुझ्नको लागि सबैभन्दा पहिले हामीले तेलको महत्त्व बुझ्न जरुरी छ। हाम्रो आधुनिक अर्थतन्त्र पूर्ण रूपमा तेलमा निर्भर छ; चाहे त्यो सवारी साधन र विमान चलाउन होस्, प्लास्टिकजन्य वस्तु निर्माण गर्न होस् वा रासायनिक मल र बिजुली उत्पादन गर्न नै किन नहोस्। तेलको यही अपरिहार्यताका कारण विश्वभर यसको विशाल बजार बनेको छ, जहाँ साउदी अरब जस्ता देशहरूले तेल बेच्छन् भने जापान जस्ता देशहरूले यसलाई ठुलो मात्रामा खरिद गर्छन्। तर प्रश्न यो छ कि, यो विश्वव्यापी बजारमा अमेरिकी डलरको एकाधिकार कसरी स्थापित भयो?

यसको जरा दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्यतिर जोडिएको छ। सन् १९४४ को ब्रेटन वुड्स सम्मेलनमा युद्धबाट तंग्रिँदै गरेको विश्वले अमेरिकी डलरलाई वैश्विक वित्तीय प्रणालीको केन्द्रमा राख्ने सहमति गर्‍यो। त्यतिबेला डलरलाई सुनसँग जोडिएको थियो, तर सन् १९७१ मा राष्ट्रपति निक्सनले डलरलाई सुनको सट्टा 'फिएट' मुद्रा (सरकारी विश्वासमा आधारित पैसा) मा परिणत गरिदिए। डलरको प्रभुत्व कायम राख्न सन् १९७३ को तेल संकटपछि अमेरिकाले साउदी अरबसँग एउटा महत्त्वपूर्ण सम्झौता गर्‍यो। साउदी अरबले आफ्नो तेल केवल अमेरिकी डलरमा मात्र बेच्ने र त्यसको बदलामा अमेरिकाले उसलाई सैन्य सुरक्षा दिने सहमति भयो। साउदी अरब तेलको सबैभन्दा ठुलो उत्पादक भएकाले अन्य देशहरू पनि यही प्रणाली पछ्याउन बाध्य भए र यसरी 'पेट्रो डलर' युगको सुरुवात भयो।

यो प्रणालीले अमेरिकालाई असीमित शक्ति प्रदान गरेको छ। जब कुनै पनि देशलाई तेल चाहिन्छ, उसले पहिले अमेरिकी डलर जम्मा गर्नुपर्ने हुन्छ, जसले गर्दा विश्वभर डलरको माग सधैँ उच्च रहन्छ। यसले अमेरिकालाई सस्तो ब्याजदरमा ऋण लिन र वित्तीय प्रतिबन्धहरू मार्फत अन्य देशहरूमाथि राजनीतिक दबाब सिर्जना गर्न मद्दत गर्दछ। यस प्रक्रियामा 'पेट्रो डलर रिसाइकलिङ' को पनि ठुलो भूमिका छ, जहाँ तेल बेचेर कमाएको डलर तेल उत्पादक राष्ट्रहरूले पुनः अमेरिकी सम्पत्ति र ऋणपत्रहरूमा लगानी गर्छन्, जसले गर्दा पैसा घुमिफिरी अमेरिकामै फिर्ता आउँछ र डलर झनै बलियो बन्छ।

यद्यपि, पछिल्ला वर्षहरूमा रुस, भेनेजुएला, भारत, इरान र चीन जस्ता देशहरूले डलरको विकल्प खोज्न थालेका छन्। 'ब्रिक्स' (BRICS) जस्ता गठबन्धनहरूले डलरमाथिको निर्भरता घटाउने प्रयास गरिरहेका छन्। तर पेट्रो डलर प्रणालीबाट बाहिर निस्कनु त्यति सजिलो छैन; किनकि यसमा दशकौँदेखिका सम्झौता, बीमा र कानुनी जटिलताहरू जोडिएका छन्। यो ठ्याक्कै एउटा स्थापित सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्म छोडेर नयाँमा जानु जस्तै चुनौतीपूर्ण छ। चीन र रुसले अहिले राजनीतिक रूपमा आवश्यक ठाउँमा आफ्नै मुद्रा प्रयोग गर्न थालेका छन्, जुन कुनै क्रान्ति भन्दा पनि एक क्रमिक परिवर्तन जस्तो देखिन्छ। यसका साथै चीनले डलरको वर्चस्व तोड्न सुनको बजारलाई पनि हतियारको रूपमा प्रयोग गरिरहेको छ, जसले वैश्विक अर्थतन्त्रमा नयाँ तरंग पैदा गरिरहेको छ।

स्रोत: लक स्टक फाइनान्स