अटोपाइलटमा इरान: एक मृत कमाण्डरको जीवित आदेश

सन् २००३ मा मेजर जनरल मोहम्मद अली जाफरीले अमेरिकी सेनाले सद्दाम हुसेनको केन्द्रीकृत सैन्य संरचनालाई मात्र तीन हप्तामा ध्वस्त पारेको नजिकबाट नियाले। त्यसपछिका चार वर्ष उनले आईआरजीसी (IRGC) रणनीतिक अध्ययन केन्द्रमा बिताए, जहाँ उनले कहिल्यै 'शिरच्छेदन' (Decapitate) गर्न नसकिने खालको सैन्य वास्तुकलाको रूपरेखा तयार गरे । सन् २००७ सेप्टेम्बरमा आईआरजीसी कमाण्डर नियुक्त भएलगत्तै उनले इरानको सम्पूर्ण सेनालाई ३१ वटा स्वायत्त प्रान्तीय कमाण्डहरूमा पुनर्गठित गरे। प्रत्येक प्रान्तको आफ्नै स्वतन्त्र मुख्यालय, कमाण्ड र नियन्त्रण प्रणाली, मिसाइल र ड्रोन भण्डार, द्रुत-आक्रमण डुङ्गा दस्ता, एकीकृत बासिज मिलिसिया, र पूर्व-नियोजित सैन्य परिचालनको अधिकार थियो। यसको एउटै उद्देश्य थियो– सर्वोच्च नेताको मृत्युपछिको परिस्थिति सम्हाल्नु।

त्यो परिस्थिति २८ फेब्रुअरी २०२६ मा आइलाग्यो। सैन्य सिद्धान्त केही घण्टामै सक्रिय भयो र त्यसबेलादेखि यो निरन्तर चलिरहेको छ। अब कसैले नसोधेको प्रश्न यो हो कि  के इस्लामिक गणतन्त्रभित्र कसैले यसलाई रोक्न वा बन्द गर्न सक्छ?

सक्दैन। यसको कारण संवैधानिक छ।

इरानको १९७९ को संविधानको धारा ११० ले सबै सशस्त्र बलहरूको एकमात्र कमाण्ड अधिकार सर्वोच्च नेतामा निहित गरेको छ। उनी मात्र कमाण्डर-इन-चिफ हुन्। सैन्य नेतृत्व नियुक्त गर्ने वा बर्खास्त गर्ने एकल अधिकार उनकै मात्र हो। राष्ट्रपति, संसद, गार्डियन काउन्सिल, वा न्यायपालिका– कसैसँग पनि सैन्य आदेश जारी गर्ने वा सर्वोच्च नेताका निर्देशनहरू रद्द गर्ने संवैधानिक शक्ति छैन।

अली खामेनीले यी पूर्व-प्रत्यायोजित (Pre-delegated) आदेशहरू जारी गरेका थिए, तर अहिले अली खामेनी जीवित छैनन्।  ८ मार्चमा उत्तराधिकारी नियुक्त मोज्तबा खामेनीले यसबारे बोलेका छैनन्, कतै देखिएका छैनन्, र उनले कुनै पनि प्रमाणित आदेश जारी गरेका छैनन्। उनी हवाई आक्रमणमा घाइते भएका थिए र उनले आफ्नो जीवनमा कहिल्यै राष्ट्रका नाममा सम्बोधन गरेका छैनन्। ती ३१ वटा स्वायत्त कमाण्डहरूलाई खारेज गर्न सक्ने एकमात्र संवैधानिक अधिकार यस्तो व्यक्तिको हातमा छ, जो सायद त्यो प्रयोग गर्न सक्षम नै छैनन्।

कालिबाफ (इरानको संसदका सभामुख) ले युद्धविराम अस्वीकार गर्न सक्छन्, तर उनले आईआरजीसीलाई रोकिन आदेश दिन सक्दैनन्। राष्ट्रपति पेजेस्कियानले विज्ञप्ति जारी गर्न सक्छन्, तर उनले बुशेरमा ट्याङ्करमा एन्टी-शिप मिसाइल प्रहार गरिरहेका प्रान्तीय कमाण्डरलाई रोक्न सक्दैनन्। गार्डियन काउन्सिलले कानुनको जाँच गर्न सक्छ, तर उसले मृत कमाण्डर-इन-चिफद्वारा जारी गरिएको फायरिङ अधिकार फिर्ता लिन सक्दैन। ती आदेशहरू कानुनी रूपमा तबसम्म बाध्यकारी रहन्छन् जबसम्म कुनै जीवित कमाण्डरले स्पष्ट रूपमा तिनलाई खारेज गर्दैन। र अहिलेसम्म कुनै जीवित कमाण्डरले त्यसो गरेको छैन।

ती ३१ कमाण्डहरूले आज्ञा उल्लंघन गरिरहेका छैनन्, बरु उनीहरू त आज्ञा पालन गरिरहेका छन्। अन्तिम आदेश थियो: "स्वतन्त्र रूपमा लड्नुहोस्, आफूसँग जे छ त्यसैले लड्नुहोस्, जति समय लाग्छ लड्नुहोस्, र त्यस्ता निर्देशनहरूको प्रतीक्षा नगर्नुहोस् जुन सायद कहिल्यै आउने छैनन्।" ती आदेशहरू जारी गर्ने मान्छेको मृत्युपछि पनि बाँच्ने गरी बनाइएका थिए। जाफरीको बीस वर्षे परियोजनाको सम्पूर्ण उद्देश्य नै यही थियो।

बीमा कम्पनीहरूका लागि: कुनै पनि पक्षले ३१ स्वतन्त्र पात्रहरूमा युद्ध रोकिने ग्यारेन्टी दिन सक्दैन।

कूटनीतिज्ञहरूका लागि: कुनै पनि हस्ताक्षरकर्ताले ती कमाण्डहरूलाई बाँध्न सक्दैन जुन उनीहरूको नियन्त्रणमै छैन।

सैन्य योजनाकारहरूका लागि: त्यस्तो कुनै एउटै मुख्यालय छैन जसलाई नष्ट गर्दा यो अभियान समाप्त होस्।

खाडी मुलुकहरूका लागि: प्रत्येकले छिमेकी इरानी प्रान्तका द्रुत-आक्रमण डुङ्गा, ड्रोन र तटीय मिसाइलहरूबाट स्थानीय स्तरमै हैरानी खेप्नुपर्नेछ, जसलाई रोक्न वा वार्ता गर्न कुनै केन्द्रीय संयन्त्र छैन।

बजारका लागि: तेल ढुवानीसम्बन्धी बीमा गर्ने सातवटा 'पी एण्ड आई' (P&I) क्लबहरूले सबै ३१ कमाण्डहरूले एकैसाथ कुनै सम्झौता पालना गर्ने सम्भावनाको अध्ययन गरे र निष्कर्ष निकाले– शून्यको नजिक। त्यो गणना बदलिएको छैन, किनकि आदेश पालना गराउन सक्ने संवैधानिक संयन्त्र नै कार्यात्मक रूपमा अस्तित्वमा छैन।

यो सैन्य सिद्धान्त जित्नका लागि बनाइएको थिएन। यो हार्न असम्भव बनाउनका लागि बनाइएको थियो। जाफरीले केन्द्रीकृत सेनाहरू कसरी ढल्छन् भन्ने अध्ययन गरे र एउटा यस्तो सेना बनाए जुन कहिल्यै ढल्न सक्दैन।

मेसिन चालक बिना चलिरहेको छ। चालक मृत छ। र संविधान भन्छ– केवल चालकले मात्र यसलाई बन्द गर्न सक्छ।

(शानका एन्स्लेम परेरा श्रीलंकाली राजनीतिक चिन्तक र लेखक हुन्, जसले विशेष गरी दक्षिण एशियाली राजनीति, राष्ट्रवाद र राज्य निर्माणका सिद्धान्तहरूमा केन्द्रित रहेर विश्लेषण गर्छन्। उनी आफ्ना लेखहरूमा ऐतिहासिक सन्दर्भ र दार्शनिक भाषाको प्रयोग गर्दै समकालीन शक्ति राजनीतिको आलोचनात्मक व्याख्या गर्ने गर्छन्।)