काठमाडौँको निसासिँदो आकाश: बाहिरको धुलो कि भित्रको जलन?

 

काठमाडौँ उपत्यकाको आकाश आजभोलि नीलो देखिन छाडेको धेरै भयो। बिहान उठ्दा हिमाल देखिने र साँझ शीतल हावा चल्ने सहर अहिले एउटा विशाल 'ग्यास च्याम्बर' जस्तो बनेको छ। बाटोमा हिँड्दा आँखा पोल्ने, घाँटी खसखसाउने र घरभित्रै पनि श्वास फेर्न गाह्रो हुने अवस्थाले हामी कस्तो वातावरणमा बाँचिरहेका छौँ भन्ने गम्भीर प्रश्न खडा गरिदिएको छ। विश्वका अति प्रदूषित सहरहरूको सूचीमा काठमाडौँले पटक-पटक पहिलो स्थान ओगट्नु कुनै गर्वको कुरा होइन, बरु यो एउटा ठूलो स्वास्थ्य आपत्कालको पूर्वसंकेत हो।

कचौरा आकारको भूगोल र प्रकृतिको पासो

काठमाडौँको वायु प्रदूषण बुझ्न सबैभन्दा पहिले यसको भौगोलिक बनोटलाई बुझ्नुपर्छ। पहाडहरूले घेरिएको यो उपत्यका वैज्ञानिक दृष्टिले एउटा प्राकृतिक 'कचौरा' हो। सामान्य अवस्थामा पृथ्वीको सतह नजिकको हावा तातो हुन्छ र त्यो हलुका भएर माथितिर उड्छ, जसले सहरको धुलो र धुवाँलाई पनि आफूसँगै आकाशतिर लैजान्छ। तर जाडो महिना र प्रि-मनसुनको समयमा यहाँ 'थर्मल इन्भर्जन' (Thermal Inversion) भनिने एउटा विशेष प्रक्रिया सुरु हुन्छ। यस प्रक्रियामा जमिन नजिकको हावा चिसो हुन्छ र त्यसको माथि तातो हावाको एउटा बाक्लो तह बस्छ। यसले गर्दा तलको प्रदूषित हावा माथि जान पाउँदैन र कचौरामा बिर्को लगाए जस्तै गरी उपत्यकाभित्रै थुनिएर बस्छ। जबसम्म ठूलो झरी पर्दैन वा तीव्र गतिको हावा चल्दैन, तबसम्म हामीले फेर्ने हरेक श्वासमा त्यही थुनिएको विषालु हावा मिसिइरहन्छ।

आगोको चपेटामा वन र बस्ती

अहिलेको प्रदूषणलाई भयावह बनाउने मुख्य एजेन्ट भनेको डढेलो हो। नेपालका वनहरूमा हरेक वर्ष फागुनदेखि जेठसम्म लाग्ने डढेलोले वायुमण्डलमा 'ब्ल्याक कार्बन' को मात्रा ह्वात्तै बढाइदिन्छ। डढेलोबाट निस्कने यी मसिना काला कणहरू यति हल्का हुन्छन् कि हावाको बहावसँगै सयौँ किलोमिटर यात्रा गर्न सक्छन्। पहाड र तराईका जङ्गलमा लागेको डढेलोको धुवाँ वायुमण्डलीय चापका कारण काठमाडौँ उपत्यकामा भित्रिन्छ र यहाँको गुम्सिएको हावामा मिसिएर दृश्यता (Visibility) लाई शून्यप्रायः बनाइदिन्छ। उपत्यका भित्रकै खुला ठाउँमा फोहर जलाउने र प्लास्टिक बाल्ने कुरुप संस्कृतिले यसमा झन् विष थप्ने काम गरिरहेको छ। प्लास्टिक जस्ता चिजहरू बाल्दा निस्कने 'डाइअक्सिन' र 'फ्युरान' जस्ता ग्यासहरू क्यान्सरजन्य हुन्छन्, जुन अहिले हाम्रो हावामा अदृश्य रूपमा तैरिरहेका छन्।

सवारी साधन र निर्माणको बेथिति

प्राकृतिक कारणहरू त छँदैछन्, तर मानव सिर्जित कारणहरू पनि उत्तिकै जिम्मेवार छन्। काठमाडौँका सडकमा गुड्ने पुराना र मर्मत नगरिएका सवारी साधनहरूले फाल्ने धुवाँले वायुमण्डलमा नाइट्रोजन अक्साइड र सल्फर डाइअक्साइड जस्ता ग्यासहरू भर्छन्। विशेष गरी डिजेल इन्जिनबाट निस्कने सूक्ष्म कणहरू (PM2.5) सिधै हाम्रो फोक्सोको अन्तिम बिन्दुसम्म पुग्छन् र रगतमा मिसिन्छन्। वर्षौँदेखि चलिरहेका सडक विस्तारका काम, मेलम्चीको पाइप बिछ्याउँदा उडेको धुलो र उपत्यकाका काँठ क्षेत्रमा रहेका इँटा भट्टाहरूले चौबीसै घण्टा ओकलिरहेको धुवाँले काठमाडौँको हावालाई श्वास फेर्न अयोग्य बनाइदिएको छ।

इरान युद्ध र भू-राजनीतिक प्रदूषणको साइनो

ठीक यतिखेर मध्यपूर्व, विशेष गरी इरान र वरपरको क्षेत्रमा भइरहेको युद्धको वातावरणीय प्रभाव निकै पेचिलो छ। आधुनिक युद्ध केवल दुई देशबीचको लडाइँ मात्र होइन, यो एउटा ठूलो वातावरणीय अपराध पनि हो। ठूला-ठूला बम विष्फोट हुँदा र तेलका भण्डारहरूमा आगलागी हुँदा निस्कने धुवाँ र हानिकारक ग्यासहरू वायुमण्डलको निकै माथिल्लो तह 'स्ट्र्याटोस्फियर' सम्म पुग्न सक्छन्।

पृथ्वीको वायुमण्डलमा 'जेट स्ट्रिम' (Jet Stream) भनिने तीव्र गतिका हावाका लहरहरू पश्चिमबाट पूर्वतिर बहन्छन्। मध्यपूर्वमा हुने भीषण विष्फोटबाट निस्कने सूक्ष्म कणहरू यी जेट स्ट्रिमको माध्यमबाट हजारौँ किलोमिटरको यात्रा गर्दै दक्षिण एसियाली आकाशसम्म आइपुग्ने सम्भावनालाई वैज्ञानिकहरूले नकार्न सक्दैनन्। यद्यपि काठमाडौँको अहिलेको प्रदूषणमा इरान युद्धको प्रत्यक्ष हिस्सा हाम्रै स्थानीय डढेलो र सवारी साधनको तुलनामा कम होला, तर यसले विश्वव्यापी जलवायु र 'एरोसोल' (Aerosol) को सन्तुलन भने बिगारेको छ। युद्धले गर्दा हुने इन्धनको अभाव र त्यसका कारण मानिसहरूले प्रयोग गर्ने वैकल्पिक र बढी प्रदूषित ऊर्जाका स्रोतहरूले पनि अप्रत्यक्ष रूपमा क्षेत्रीय प्रदूषणमा भूमिका खेलिरहेका हुन्छन्।

अदृश्य हत्यारा: PM2.5 र स्वास्थ्य संकट

वायु प्रदूषणलाई नाप्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण एकाइ PM2.5 हो। यो भनेको हावामा हुने ती सूक्ष्म कणहरू हुन् जसको व्यास २.५ माइक्रोन भन्दा सानो हुन्छ। हाम्रो एउटा कपालको रौँ भन्दा करिब ३० गुणा साना यी कणहरूलाई हाम्रा नाकका रौंहरूले छान्न सक्दैनन्। यी कणहरू सिधै फोक्सोमा पुगेर रगतमा मिसिन्छन् र मुटुको रोग, स्ट्रोक, फोक्सोको क्यान्सर र दम जस्ता समस्या निम्त्याउँछन्। काठमाडौँमा अहिले यो कणको मात्रा विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले तोकेको मापदण्ड भन्दा १० देखि २० गुणासम्म बढी पुग्ने गरेको छ। यो भनेको प्रत्येक नागरिकले दिनमा दर्जनौँ चुरोट पिए बराबरको विषालु हावा तानिरहनु हो।

अबको बाटो के त?

यो संकटबाट उम्कन केवल वर्षाको प्रतीक्षा गरेर मात्र पुग्दैन। सरकारले सवारी साधनको कडा प्रदूषण जाँच गर्ने, विद्युतीय गाडीहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने र सार्वजनिक यातायातलाई व्यवस्थित बनाउने दीर्घकालीन योजना ल्याउनै पर्छ। वन डढेलो नियन्त्रणका लागि स्थानीय समुदायलाई सक्रिय बनाउनु र आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्नु उत्तिकै जरुरी छ। व्यक्तिगत स्तरमा हामीले फोहर नजलाउने, वृक्षारोपण गर्ने र घरबाहिर निस्कँदा उपयुक्त मास्कको प्रयोग गर्ने जस्ता सचेतना अपनाउनु पर्छ।

काठमाडौँको आकाश सफा हुनु भनेको हिमाल देखिनु मात्र होइन, यो यहाँका लाखौँ मानिसको आयु थपिनु पनि हो। हामीले आजैदेखि प्रदूषण विरुद्धको यो लडाइँ सुरु नगर्ने हो भने, भोलिको पुस्ताले काठमाडौँको नीलो आकाश केवल तस्बिरमा मात्र देख्नेछ।

(एआइको सहयोगमा तयार पारिएको लेख)