क्युबालीहरुको लागि आत्मसमर्पण कुनै विकल्प होइन

सन् २०२६ जनवरी २६ मा क्युबाको हवानामा होजे मार्टीको विरासतलाई सम्मान गर्न हजारौं मानिसहरूले मार्च गरे। तस्बिर: प्रोग्रेसिभ इन्टरनेसनल

मानोलो डे लोस सान्तोस

वासिङ्टनका शक्ति केन्द्रहरूमा एक परिचित र परभक्षी समूहको स्वर गुञ्जिरहेको छ। ह्वाइट हाउस, विभिन्न थिङ्क-ट्याङ्कका विज्ञहरू र अमेरिकी राजनीतिज्ञहरूले पुनः एकपटक क्युबाको "आसन्न पतन" को भविष्यवाणी गरिरहेका छन्। यो एक यस्तो राग हो जुन विश्वले ६० वर्षभन्दा बढी समयदेखि सुन्दै आएको छ, र प्रायः तब मात्र यो चर्को स्वरमा गाइन्छ जब संयुक्त राज्य अमेरिकाले क्युबाको घाँटीमा आर्थिक पासो कस्ने निर्णय गर्दछ। तथापि, सन् २०२६ मा आइपुग्दा यो शब्दावली प्रतिबन्धबाट पूर्ण घाँटी थिच्ने प्रत्यक्ष अभियानमा परिणत भएको छ। जनवरीको अन्त्यमा हस्ताक्षरित नयाँ कार्यकारी आदेश अन्तर्गत, दोस्रो ट्रम्प प्रशासनले दशकौँ लामो नाकाबन्दीलाई आक्रामक ‘इन्धन नाकाबन्दी’ मा परिणत गरिदिएको छ।

क्युबाली राष्ट्रपति मिगुएल डियाज-कानेलले फेब्रुअरी ५, २०२६ को पत्रकार सम्मेलनमा यसका लक्षित परिणामहरूलाई स्पष्ट पारे- "हाम्रो देशमा इन्धनको एक थोपा पनि छिर्न नदिँदा यातायात, खाद्य उत्पादन, पर्यटन, बालबालिकाको शिक्षा र स्वास्थ्य प्रणाली प्रभावित हुनेछ।" यसको उद्देश्य स्पष्ट छ: प्रणालीगत विफलता निम्त्याउने, जनतामा असन्तोषको बीउ रोप्ने र राजनीतिक अस्थिरताका लागि वातावरण सिर्जना गर्ने। ह्वाइट हाउसको भाषाले यस मनसायलाई पुष्टि गर्छ। प्रेस सचिव क्यारोलिन लेभिटले सोही दिन दिएको बयान— "क्युबाली सरकार आफ्नो अन्तिम घडीमा छ र यो देश पतनको संघारमा छ" । यो कुनै विश्लेषण नभएर एक सार्वजनिक सङ्केत हो। यो एक मनोवैज्ञानिक अपरेशन हो जसको उद्देश्य अपरिहार्य पतनको भाष्यलाई बलियो बनाउनु र क्युबाली नेतृत्वलाई एकतर्फी सम्झौताका लागि दबाब दिनु हो।

यो नीति परम्परागत अर्थमा केवल "प्रतिबन्ध" मात्र होइन; यो कुनै पनि इन्धनलाई क्युबाको किनारसम्म पुग्नबाट रोकेर एक राष्ट्रको सास थुन्ने सुनियोजित प्रयास हो। प्रशासनले यो क्युबासँग तेल व्यापार गर्ने साहस गर्ने कुनै पनि विदेशी देश वा कम्पनीमाथि आक्रामक महसुल र प्रतिबन्धहरू लगाउन अनुमति दिएको छ, जसले गर्दा क्युबाली क्षेत्रीय जलक्षेत्रलाई प्रभावकारी रूपमा ‘बहिष्करण क्षेत्र’ (zone of exclusion) का रूपमा व्यवहार गरिएको छ। डिसेम्बरदेखि, क्युबातर्फ जाँदै गरेका कैयौँ तेल ट्याङ्करहरू क्यारिबियन क्षेत्रमा अमेरिकी नौसेनाद्वारा कब्जा गरिएका छन् वा सम्पत्ति जफतको धम्की दिएर आफ्नै बन्दरगाहमा फर्कन बाध्य पारिएका छन्।

यस तीव्र घेराबन्दीको प्रत्यक्ष जवाफमा, क्युबाले अत्यावश्यक सेवाहरूको रक्षा गर्न व्यापक इन्धन रासनको उपायहरू घोषणा गरेको छ। यस योजनाले स्वास्थ्य सेवा, पानी, खाद्य उत्पादन, शिक्षा, सार्वजनिक यातायात र रक्षाका लागि इन्धनलाई प्राथमिकता दिन्छ भने निजी चालकहरूलाई गरिने बिक्रीमा कडा सीमा तोकेको छ। अत्यावश्यक विदेशी मुद्रा आर्जन गर्नका लागि पर्यटन क्षेत्र र मुख्य निर्यात उद्योगहरू जस्तै सिगार उत्पादनलाई निरन्तरता दिइनेछ। विद्यालयहरूले प्राथमिक शिक्षा पूर्ण रूपमा भौतिक रूपमै सञ्चालन गर्नेछन् भने उच्च तहका लागि हाइब्रिड प्रणाली लागू गरिनेछ। क्युबाली क्रान्तिको नेतृत्वले दृढताका साथ घोषणा गरेको छ कि क्युबा "ढल्ने छैन।"

ह्वाइट हाउसका योजनाकारहरूका लागि क्युबा ६७ वर्ष पुरानो एउटा यस्तो समस्या हो, जसलाई भोक र अन्धकारको माध्यमबाट समाधान गर्न सकिन्छ। तर क्युबाली जनताका लागि वर्तमान संकट भनेको वासिङ्टनको आत्मसमर्पणको मागका विरुद्ध आफ्नो सार्वभौमसत्ता साट्न अस्वीकार गर्ने पुरानो अडानकै निरन्तरता हो।

"विशेष काल" (Special Period) को छाया

वासिङ्टनले भविष्यवाणी गरेझैँ क्युबाली जनता किन अराजकतामा होमिएनन् भन्ने कुरा बुझ्न "शान्तिको समयमा विशेष काल" (Special Period in Time of Peace) को ऐतिहासिक दृष्टान्तलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ। सन् १९९१ मा सोभियत संघको पतनपछि क्युबाले यस्तो आर्थिक धक्का महसुस गर्‍यो, जसले सायद अरू कुनै पनि आधुनिक राज्यलाई ढालिदिने थियो। रातारात क्युबाले आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारको ८५% हिस्सा र अनुदानमा प्राप्त हुने लगभग सबै इन्धन आयात गुमायो। त्यसबेलाका तथ्याङ्कहरू डरलाग्दा थिए । कुल गार्हस्थ्य उत्पादन ३५% ले घट्यो र औसत नागरिकको दैनिक क्यालोरी खपत ३,००० बाट घटेर करिब १,८०० मा खुम्चियो। त्यस युगमा क्युबाभरि दैनिक १६ घण्टाभन्दा बढी समय बत्ती निभ्ने गर्थ्यो र सार्वजनिक यातायात प्रणाली ध्वस्त भएपछि साइकल नै यातायातको मुख्य साधन बन्यो।

त्यही समयमा वासिङ्टनले टोरिसेली ऐन (१९९२) र हेल्म्स-बर्टन कानुन (१९९६) मार्फत क्युबाको अर्थतन्त्रमाथिको घेराबन्दीलाई अझ कसिलो बनाउँदै आफ्नो आक्रमण तीव्र पार्यो। तथापि, यो कडा नाकाबन्दीको भारले टुट्नुको सट्टा क्युबालीहरूले "विकल्प शून्य" (Option Zero) विकास गरे—यो एउटा यस्तो जीवनरक्षा योजना थियो जसलाई इन्धन बिना नै अस्पतालहरू सञ्चालन गर्न र बालबालिकालाई खुवाउन तयार पारिएको थियो। यसले क्युबाको सामाजिक संरचनालाई झन् मजबुत बनायो। सरकारले बाँकी रहेका स्रोतहरूको वितरणमा सबैभन्दा जोखिममा रहेका वर्गलाई प्राथमिकता दियो, जसका कारण चरम अभावका बाबजुद पनि त्यहाँको शिशु मृत्युदर संयुक्त राज्य अमेरिकाका धेरै भागहरूको तुलनामा कम रहन सफल भयो।

यो कालखण्डले के प्रमाणित गर्‍यो भने, जब जनता आफ्नो दुःखको कारण बनेका बाह्य शक्तिहरूप्रति राजनीतिक रूपमा सचेत हुन्छन्, तब उनीहरू असाधारण रूपमा लचिलो र सहनशील बन्छन्। "विशेष काल" केवल भोकको समय मात्र थिएन; यो बाध्यकारी नवाचारको समय पनि थियो, जसले जैविक सहरी खेती र ठूलो मात्रामा ऊर्जा संरक्षणमा विश्वकै पहिलो राष्ट्रिय प्रयोगलाई जन्म दियो।
ऊर्जा संकटको पुनरावृत्ति

सन् २०२६ को यो संकट धेरै अर्थमा सन् १९९० को दशकको दोस्रो भाग (sequel) जस्तै हो, तर यस पटक जोखिम निकै उच्च छ र निशानामा आधुनिक प्रविधिहरू छन्। वर्तमान ऊर्जा अभावको जरा सन् २०१९ मा ट्रम्प प्रशासनले भेनेजुएलासँगको ऐक्यबद्धताका लागि क्युबालाई दण्डित गर्ने उद्देश्यले  क्युबाली तेल आयातमाथि लक्षित प्रहार गर्ने निर्णयसँग जोडिएको छ। क्युबालाई "आतंकवादको प्रायोजक  राज्य" (State Sponsor of Terrorism) को सूचीमा राखेर र हेल्म्स-बर्टन ऐनको 'Title III' सक्रिय पारेर अमेरिकाले अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानी कम्पनी र बीमा कम्पनीहरूलाई सफलतापूर्वक तर्साएको छ। यसपछि भेनेजुएलाको राज्य सञ्चालित तेल कम्पनी (PDVSA) र यस क्षेत्रका देशहरूबीचको व्यापार सम्झौता (ALBA-TCP) मा संलग्न ढुवानी फर्महरू विरुद्ध केन्द्रित अभियान चलाइयो।

सन् २०२५ सम्म आइपुग्दा क्युबाको ऊर्जा ग्रीडमा यसको प्रभाव विनाशकारी बन्यो। क्युबाका धेरैजसो थर्मल पावर प्लान्टहरू पुरानो सोभियत प्रविधिमा आधारित छन्, जसलाई निरन्तर मर्मत सम्भार र महँगो आयातित रसायन (additives) बिना क्युबामा आन्तरिक रूपमा उत्पादित भारी र गन्धकयुक्त कच्चा तेल जलाउन मिल्ने गरी कहिल्यै बनाइएको थिएन। नाकाबन्दी कडा पारिएका कारण विदेशी मुद्राको अभाव भयो, जसको अर्थ स्पेयर पार्ट्स (जगेडा पुर्जाहरू) शून्य हुनु थियो। सन् २०२६ को इन्धन नाकाबन्दी सुरु हुन्जेल राष्ट्रिय ग्रीड पहिले नै आफ्नो आवश्यक क्षमताभन्दा २५% कममा चलिरहेको थियो। राष्ट्रपति मिगुएल डियाज-कानेलले जनतासामु पारदर्शिता अपनाउँदै भन्नुभएको छ कि इन्धन बिना बिहानीको स्कुल बसदेखि लिएर देशको उन्नत बायोटेक औषधीका लागि प्रयोग हुने रेफ्रिजरेशन प्रणालीसम्म सबै कुरा निरन्तर खतरामा छन् । यही वास्तविकताका कारण अहिले कडा रासन प्रणाली लागू गर्न बाध्य पारेको छ।

हस्तक्षेपको खतरा: काराकासदेखि हवानासम्म

क्युबाप्रति अमेरिकाको वर्तमान अडानलाई मध्यपूर्व र ल्याटिन अमेरिकामा भएका हालैका सैन्य हस्तक्षेपहरूबाट अलग राखेर हेर्न सकिँदैन। क्युबामा "सत्ता परिवर्तन" को प्रयासहरू इरान विरुद्ध प्रयोग गरिएको 'अधिकतम दबाब' अभियान र जनवरी ३, २०२६ मा भेनेजुएलामा देखिएको सैन्य घुसपैठको ढाँचामा आधारित छन्। अमेरिकी सैन्य आक्रमणको खतरा अब हवानाले राष्ट्रवाद जगाउन प्रयोग गर्ने भाषण मात्र होइन । यो वासिङ्टनमा छलफल गरिएको एक दस्तावेजमै उल्लेखित रणनीतिक विकल्प हो।

यस्तो हस्तक्षेप पछाडिको तर्क दुई गुणा छ। पहिलो, मनरो सिद्धान्त र यस क्षेत्रमा अमेरिकी प्रभुत्वमाथि प्रश्न उठाउने देशको "संक्रमण" (contagion) लाई समाप्त गर्ने वैचारिक चाहना। क्युबाको अस्तित्वले के स्मरण गराउँछ भने महाशक्तिको छायामा रहेर पनि सार्वभौमसत्ता सम्भव छ। दोस्रो, र अझ व्यावहारिक रूपमा, अमेरिका रणनीतिक खनिजहरूको तिर्खाले उत्प्रेरित छ। क्युबामा निकेल र कोबाल्टको विश्वकै ठूलो भण्डार छ, जुन इलेक्ट्रिक सवारी साधन र उन्नत हतियारहरूलाई शक्ति दिने लिथियम-आयन ब्याट्रीका लागि अत्यावश्यक अवयव हुन्। यस्तो संसारमा जहाँ अमेरिका खनिज र ऊर्जा आपूर्ति श्रृंखलाको नियन्त्रणका लागि चीनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न संघर्ष गरिरहेको छ, आफ्नै खानीहरू नियन्त्रण गर्ने सार्वभौम क्युबा अमेरिकी प्रभुत्वका लागि बाधाको रूपमा हेरिएको छ। यदि अमेरिकाले क्युबालाई ढाल्न सफल भयो भने, यी खनिजहरू अब क्युबाली जनताको हुने छैनन् ।  सन् १९५९ अघि जस्तै ती अमेरिकी निगमहरूलाई लिलाम गरिनेछ।
नयाँ प्रतिरोध: नवीकरणीय ऊर्जामा असाधारण प्रयास

यद्यपि, यो नवीकृत घाँटी अठ्याउने (strangulation) प्रक्रियाप्रति क्युबाको प्रतिक्रिया आत्मसमर्पणको सेतो झण्डा होइन। जीवाश्म इन्धनमाथिको निर्भरता एउटा यस्तो कमजोरी हो जसलाई अमेरिकाले सधैं दुरुपयोग गर्नेछ भन्ने कुरा महसुस गर्दै, क्युबाले हालैका वर्षहरूमा आफ्नो ऊर्जा संरचना परिवर्तन गर्न असाधारण राष्ट्रिय प्रयास सुरु गरेको छ। यही गतिलाई निरन्तरता दिँदै, क्युबाले सन् २०२५ मा मात्रै ४९ वटा नयाँ सौर्य पार्कहरू (solar parks) सम्पन्न गरेको छ। यो विशाल कार्यले राष्ट्रिय ग्रीडमा करिब १,००० मेगावाट विद्युत् थपेको छ, जसले कुल ग्रीड क्षमतामा ७% वृद्धिको सङ्केत गर्दछ र देशको ऊर्जा उत्पादनको उल्लेखनीय ३८% हिस्सा ओगटेको छ। मार्च २०२६ को अन्त्यसम्ममा, चीनको सहयोगमा यो क्युबाले सौर्य पार्कहरूको द्रुत परिचालनमार्फत आफ्नो ग्रीडमा थप १५० मेगावाटभन्दा बढी नवीकरणीय ऊर्जा थप्ने लक्ष्य राखेको छ।

रणनीति स्पष्ट छ: यदि साम्राज्यले तेल बन्द गर्न सक्छ भने, क्युबाले सूर्यबाट ऊर्जा संकलन गर्नेछ। राष्ट्रपति मिगुएल डियाज-कानेलले घोषणा गरे, "अमेरिकी ऊर्जा नाकाबन्दी जसरी लागू गरिएको छ, त्यसले नवीकरणीय ऊर्जा रणनीतिको प्रति हाम्रो प्रतिबद्धतालाई अझ मजबुत बनाएको छ।" सरकारले सन् २०३० सम्ममा देशको २४% बिजुली नवीकरणीय स्रोतबाट उत्पादन गर्ने र दीर्घकालीन रूपमा पूर्ण ऊर्जा स्वतन्त्रता हासिल गर्ने योजनामा प्रतिबद्धता जनाएको छ। यसमा ठूला सौर्य फार्महरू मात्र होइन, बरु घर र सरकारी भवनहरूमा हजारौँ साना सौर्य प्यानलहरू जडान गरेर ग्रीडको विकेन्द्रीकरण गर्ने कार्य पनि सामेल छ। यो "ऊर्जा सार्वभौमसत्ता" को आन्दोलन १९९० को दशकको सहरी बगैँचा (urban gardens) अभियानको २१ औँ शताब्दीको रूप हो। यो वासिङ्टनले लगामको रूपमा प्रयोग गर्ने तेल जस्तो वस्तुलाई हटाएर अमेरिकी नाकाबन्दीमाथि विजय प्राप्त गर्ने एउटा तरिका हो।

क्युबाको "आसन्न पतन" को भाष्य क्युबाको ऐतिहासिक स्मृतिको गहिराइ नबुझ्ने मानिसहरूद्वारा हजारौँ पटक लेखिएको छ। सन् २०२६ को इन्धन नाकाबन्दी सर्वसाधारण जनता विरुद्धको एक क्रूर अपराध हो, जुन ठ्याक्कै त्यस्तै अराजकता सिर्जना गर्न डिजाइन गरिएको हो जसलाई अमेरिकी सञ्चारमाध्यमले सरकारी असफलताको "प्रमाण" को रूपमा रिपोर्ट गर्छन्। यो त आगो लगाउने व्यक्तिले घर "प्रज्वलनशील" भएको भन्दै घरलाई नै दोष लगाएको जस्तै हो। हालै लगाइएको इन्धन रासन आत्मसमर्पणको सङ्केत होइन, बरु राष्ट्रिय रक्षाको एक रणनीतिक चाल हो । यो क्युबाली समाजका ती स्तम्भहरूलाई सुरक्षित राख्दै आक्रमणलाई मात दिने एक संगठित प्रयास हो जसले यसलाई अमेरिकी मोडेलको विकल्पको रूपमा खडा गर्छ।

यद्यपि, विश्वका लागि क्युबाको सन्देश सधैँ एकैनासको छ। उनीहरू कुराकानी र व्यापार गर्न इच्छुक छन्, तर कसैको स्वामित्वमा रहन वा संयुक्त राज्य अमेरिकाको नव-उपनिवेश बन्न तयार छैनन्। क्युबाको कथा एक असफल राज्यको कथा होइन, बरु यो ती जनताको कथा हो जसले आफ्नो भविष्यका लागि सबैभन्दा शक्तिशाली इन्धन तेल होइन, बरु स्वतन्त्र रहने इच्छाशक्ति हो भन्ने निर्णय गरेका छन्। क्युबाको ग्रामीण इलाकामा नयाँ सौर्य प्यानलहरूमाथि सूर्य उदाउँदै गर्दा, यसले हराउन वा मेटिन अस्वीकार गर्ने एक राष्ट्रको शान्त तर प्रज्वलित प्रमाणको रूपमा काम गरिरहेको छ।

Source: https://peoplesdispatch.org