भेनेजुएला र ग्रीनल्यान्ड: अभावको युगमा ‘स्म्यास–एन्ड–ग्र्याब’ कूटनीति

संयुक्त राज्य अमेरिका अहिले भेनेजुएलामा मैले भन्ने गरेको “स्म्यास–एन्ड–ग्र्याब” (smash-and-grab) कूटनीति अभ्यासमा संलग्न छ, र सम्भवतः चाँडै डेनमार्कको अन्तर्गतको भूभाग ग्रीनल्यान्डमा पनि यही तरिका अपनाउन सक्छ। तपाईंले यो शब्द कहिल्यै नसुन्नुभएको हो भने—“स्म्यास–एन्ड–ग्र्याब” (तोडफोड र लूट) भन्नाले पसलका झ्याल वा डिस्प्ले केसहरू फुटाएर, अलार्म बज्ने वा सडकमा/पसलभित्रका मानिसहरूले देख्ने कुराको वास्ता नगरी, सजिलै उपलब्ध वस्तुहरू झिकेर लैजाने किसिमका डकैतीहरूलाई जनाउँछ। कमजोर राष्ट्रबाट सहुलियतहरू असुल्न प्रायः वास्तविक आक्रमणभन्दा बलको प्रदर्शनमै सीमित रहने पुरानो “युद्ध कूटनीति” (gunboat diplomacy ) भन्दा यो शब्द बढी वर्णनात्मक देखिन्छ।

अमेरिकी शैलीको स्म्यास–एन्ड–ग्र्याब कूटनीतिका वर्तमान अभ्यासकर्ताहरूले कल्पनाको धेरै ठाउँ छोड्दैनन् । उनीहरू ठूला स्तरका हिंसात्मक प्रदर्शनलाई प्राथमिकता दिन्छन् र लक्षित देशले वार्तामार्फत सर्तहरू स्वीकार गरिरहेको छ भन्ने कुनै बहानाबिनै आफूलाई चाहिएको कुरा सीधै लिएर जान्छन्। यसको साक्षी भेनेजुएलाबाट निर्यात हुने सम्पूर्ण तेलको निर्लज्ज रूपमा कब्जा हो, जसको आम्दानी “अमेरिकी जनता र भेनेजुएलाली जनताको हितका लागि” प्रयोग गरिने बताइन्छ (यसको अर्थ जे भए पनि), अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पका अनुसार।

पाठकहरूलाई अवश्यै थाहा छ कि विगतमा ठूला शक्तिहरूले आफ्ना उद्योग र सेनाका लागि आवश्यक स्रोतसाधन हडप्ने अन्य, अझ सूक्ष्म तरिकाहरू पनि अपनाएका थिए। उदाहरणका लागि, उन्नाइसौँ शताब्दीको उत्तरार्धदेखि बीसौँ शताब्दीको प्रारम्भसम्म चलेको गनबोट कूटनीतिको युगपछि कमजोर देशहरूलाई प्रत्यक्ष धम्की कम प्रयोग गर्ने अर्को युग आयो। साम्राज्यहरू ढल्दै जाँदा, नवस्वतन्त्र राष्ट्रहरूलाई अमेरिकी तथा युरोपेली विदेश नीति र आर्थिक हितसँग अनुकूल नेतृत्व स्थापना गर्न कडा रूपमा “प्रोत्साहित” गरिन्थ्यो नत्र परिणाम भोग्नुपर्थ्यो। ती “नत्र” मध्ये एकको विस्तृत वर्णन Confessions of an Economic Hit Man (एक आर्थिक हिटम्यानका स्वीकारोक्ति) नामक पुस्तकमा छ, जसका लेखक संयुक्त राज्य अमेरिकाका अनौपचारिक दूतमध्ये एक थिए र लक्षित देशका नेताहरूले नमान्दा के–कस्ता परिणाम आउँछन् भन्ने सन्देश बोकेर हिँड्थे। लेखकले पुस्तकको सुरुआत यसरी गरेका छन्:

अमेरिकी शैलीको स्म्यास–एन्ड–ग्र्याब कूटनीतिका वर्तमान अभ्यासकर्ताहरूले कल्पनाको धेरै ठाउँ छोड्दैनन् । उनीहरू ठूला स्तरका हिंसात्मक प्रदर्शनलाई प्राथमिकता दिन्छन् र लक्षित देशले वार्तामार्फत सर्तहरू स्वीकार गरिरहेको छ भन्ने कुनै बहानाबिनै आफूलाई चाहिएको कुरा सीधै लिएर जान्छन्।

आर्थिक हिटम्यानहरू (Economic Hit Men—EHMs) अत्यधिक पारिश्रमिक पाउने पेशेवरहरू हुन्, जसले विश्वभरका देशहरूबाट खरबौँ डलर ठगी गर्छन्। उनीहरूले विश्व बैंक, अमेरिकी अन्तर्राष्ट्रिय विकास निकाय (USAID) तथा अन्य विदेशी “सहायता” संस्थाहरूबाट आउने पैसा ठूला बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको कोषमा र पृथ्वीका प्राकृतिक स्रोतहरू नियन्त्रण गर्ने केही धनी परिवारहरूको खल्तीमा पुर्‍याउँछन्। उनीहरूका उपकरणहरूमा जालसाजीपूर्ण वित्तीय प्रतिवेदन, मिलेमतोका निर्वाचन, घुसखोरी, जबर्जस्ती असुली, यौन शोषण र हत्या समेत पर्छन्। यो साम्राज्यकालदेखि खेलिँदै आएको खेल हो, तर भूमण्डलीकरणको यस युगमा यसले नयाँ र भयावह आयामहरू धारण गरेको छ।

विश्वभरका कमजोर देशहरूले आफ्ना अर्थतन्त्र विस्तार गर्दै शक्ति प्रति बढी आत्मविश्वासी बन्दै जाँदा, यस्तो किसिमको धम्की–त्रासको प्रभावकारिता क्रमशः घट्दै गयो। भेनेजुएलामा ह्युगो चाभेज र बोलिभियामा एभो मोरालेसको उदय यसका दुई उदाहरण हुन्।

हालको अमेरिकी प्रशासनले सायद अनिच्छित रूपमा, मौन कुरा खुल्ला रूपमा उच्चारण गरिरहेको छ। आधुनिक विश्व निर्भर रहेको प्राकृतिक स्रोतहरू झन्–झन् दुर्लभ बन्दै जाँदा, ती स्रोतहरूमा पहुँच सुनिश्चित गर्न देशहरूले खुला र हिंसात्मक विधिहरूमा झन् बढी सहारा लिनेछन्।

समृद्धि बढ्दै गएको र विश्वभर स्रोतसाधनको अपेक्षाकृत स्वतन्त्र प्रवाह रहेको युगमा, आफ्नो इच्छा थोपर्न अमेरिकी र युरोपेली संस्थाहरूको कमजोर हुँदै गएको क्षमता त्यति समस्याग्रस्त देखिँदैनथ्यो, जति अन्यथा देखिन सक्थ्यो। तर रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण धातुहरूमा अभाव पुनः देखा पर्नु (जस्तै: चीनले रणनीतिक धातुहरूको आपूर्तिमा लगाएको प्रतिबन्ध), ऊर्जामा संकट (जस्तै: युरोपमा प्राकृतिक ग्यास), खाद्य सुरक्षामा दबाब (जस्तै: चीनले विश्वभर कृषियोग्य भूमि खरिद गर्नु), र पानीको अभाव (जुन त विश्वका प्रायः सबै ठाउँमा छ) सँगै, अभावले सैन्य कारबाहीतर्फ धकेल्दा, ती अभावहरू घटाउन वा भविष्यमा हुन नदिन, अझ धेरै देशहरूले कुनै न कुनै रूपको “स्म्यास–एन्ड–ग्र्याब” कूटनीति अपनाउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।

हालको अमेरिकी प्रशासनले सायद अनिच्छित रूपमा, मौन कुरा खुल्ला रूपमा उच्चारण गरिरहेको छ। आधुनिक विश्व निर्भर रहेको प्राकृतिक स्रोतहरू झन्–झन् दुर्लभ बन्दै जाँदा, ती स्रोतहरूमा पहुँच सुनिश्चित गर्न देशहरूले खुला र हिंसात्मक विधिहरूमा झन् बढी सहारा लिनेछन्।

स्म्यास–एन्ड–ग्र्याब डकैतीहरूले सम्बन्धित व्यापारीहरूलाई क्षति पुर्‍याउँछन् र सर्वसाधारणलाई असुविधा र आक्रोशमा पार्छन्। तर आगामी दशकहरूमा यस्ता डकैतीहरू नै विदेश नीतिको साधन बन्न थाले भने, यसले सबैका लागि अझ बढी अराजकता मात्र निम्त्याउनेछ।

स्म्यास–एन्ड–ग्र्याब डकैतीहरूले सम्बन्धित व्यापारीहरूलाई क्षति पुर्‍याउँछन् र सर्वसाधारणलाई असुविधा र आक्रोशमा पार्छन्। तर आगामी दशकहरूमा यस्ता डकैतीहरू नै विदेश नीतिको साधन बन्न थाले भने, यसले सबैका लागि अझ बढी अराजकता मात्र निम्त्याउनेछ।

अवश्य पनि, विश्व समाज कुनै दिन वैश्विक “सामंजस्यपूर्ण" (kumbaya) क्षणमा पुगेर  पहिले फजुल खर्च हटाएर र त्यसपछि स्वस्थ तथा सुचारु समाजका लागि आवश्यक उपभोगलाई प्राथमिकता दिँदै, विश्वव्यापी उपभोगलाई नाटकीय रूपमा घटाउने सहकार्य गर्ने निर्णय गर्न सक्छ। यस्तो कामना गर्न सकिन्छ। तर खस्कँदै गएको अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थामा यस्तो हुने संकेत कतै देखिँदैन।

Source: https://countercurrents.org