बोलिभियाको चुनाव: वामपन्थीको पतन

बोलिभियाको राष्ट्रपति चुनावमा बामपन्थीहरुको ठुलो हार भएको छ। छ। नवउदारवादी उम्मेदवार क्रिस्चियन डेमोक्र्याटिक पार्टीका रोड्रिगो पाज पहिलो भएका छन् भने अनुदारवादी पूर्व राष्ट्रपति जोर्जे "टुटु" किरोगा दोस्रो भएका छन्। सम्भवत: अब बोलिभियामा दोस्रो चरणको राष्ट्रपति चुनाव हुनेछ। तर यो निर्वाचनले बोलिभियामा दुई दशक लामो वामपन्थी वर्चस्वको  अन्त्यको संकेत गरेको छ। सन् २००५ पछि पहिलोपटक, समाजवादतर्फको आन्दोलन (MAS) सिमान्तकृत बन्न पुगेको छ, केवल ३.२% मत हासिल गरेर। वामपन्थीको पतनले गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—यो कसरी सम्भव भयो ?

सन् २००५ देखि २०२० सम्म, एभो मोरालेसको मास(MAS)  पार्टीले प्रत्येक चुनाव भारी बहुमतले जितेको थियो। यसको सफलता स्रोतहरूको राष्ट्रियकरण, सम्पत्ति पुनर्वितरण, र बोलिभियालाई क्षेत्रको सबैभन्दा गरीब देशबाट सबैभन्दा छिटो आर्थिक वृद्धिदर भएको मुलुकमा रूपान्तरण गर्ने कार्यमा आधारित थियो। मास(MAS)  केवल एउटा राजनीतिक पार्टी मात्र थिएन—यो आदिवासी आन्दोलनहरू, श्रमिक संगठनहरू, र प्रगतिशील मध्यवर्गको गठबन्धन थियो। तर त्यो गठबन्धन २०२० पछि लुइस आर्से सत्तामा आए पछि विखण्डित हुन् थाल्यो ।

आर्सेले MAS भित्रको शक्ति सन्तुलनलाई बदल्दै मध्यवर्गीय गुटलाई सशक्त बनाए र एभो मोरालेसलाई पुनः उम्मेदवारी दिन प्रतिबन्ध लगाए। राज्यका जागिर र ठेक्काको पहुँचका विषयमा सुरु भएको विवाद पार्टी नियन्त्रणको खुला संघर्षमा परिणत भयो। एभोको पक्षलाई अवसरबाट वञ्चित गरियो, जबकि आर्सेका समर्थकहरूले एभो फर्के आफूहरूले पाएका विशेषाधिकार गुम्ने डर गरे।

यो संघर्ष चुलिँदै जाँदा आर्सेले न्यायालयलाई आफ्न पक्षमा प्रयोग गरे, जसले मास(MAS)   माथि कानुनी नियन्त्रण दिलायो र औपचारिक रूपमा एभोलाई बाहिर धकेल्यो। यस निर्णयले पार्टी टुक्रियो। ग्रामीण आदिवासी समुदायहरू अझै पनि एभोप्रति निष्ठावान रहे, तर शहरी मध्यवर्गीय क्षेत्रहरू दायाँतर्फ सर्‍यो। यसैबीच, संसदीय बहुमत गुमाएकाले आर्से आर्थिक नीतिहरू अघि बढाउन असमर्थ भए। बढ्दो संकट र महँगाइले MAS को बाँकी समर्थन पनि क्षीण गर्‍यो।

यस गुटीय युद्धको केन्द्रमा आन्तरिक मन्त्री एडुआर्दो डेल कास्टिल्लो थिए, जो अन्ततः मास(MAS)  का राष्ट्रपति उम्मेदवार बने। उनको महत्वाकांक्षाले एभो मोरालेसविरुद्ध अभियानलाई अघि बढायो, जसमा उनलाई चुनावमा उभिन नदिने प्रयास पनि समावेश थियो। तर यो विजय खोक्रो सावित भयो। एभोको आधारलाई टाढा बनाएर, डेल कास्टिल्लोले भत्किसकेको पार्टी मात्र हात पारे। एभोका समर्थकहरूले बहिष्कारको आह्वान गरेपछि मास(MAS) व्यावहारिक रूपमा समाप्त भएको छ।

तर यो बहिष्कार आफैंमा शक्तिशाली अभिव्यक्ति बनेको छ। ग्रामीण आदिवासी क्षेत्रमा, बिगारिएको मतपत्र (votos nulos) कुनै पनि उम्मेदवारका भन्दा बढी छन्। यी मतपत्रहरूले एभोको आन्दोलन अझै पनि बलियो रहेको र उनको निषेधप्रति जनआक्रोश झल्काउँछन्। विडम्बनापूर्वक, यसले देखाउँछ कि पराजयमा पनि एभोले कुनै पनि सक्रिय उम्मेदवारभन्दा बढी सम्मान पाएका छन्।

वामपन्थीको यो पतन अपरिहार्य थिएन। यो राज्य संसाधनको पहुँचका लागि आपसमा लडाइँ र आर्सेले प्रहरी तथा न्यायालय प्रयोग गरेर प्रतिद्वन्द्वीलाई दमन गर्ने रणनीतिको परिणाम थियो। त्यही रणनीति घातक बन्यो। २० वर्षको वर्चस्वपछि, वामपन्थी आफैंभित्रैबाट टुटफुटमा पर्‍यो, जसले अमेरिकी स्वार्थमा प्राकृतिक स्रोत हस्तान्तरण गर्न तत्पर नवउदारवादी दक्षिणपन्थीलाई बाटो खोलिदियो।

इभो मोरालेस सधैंजसो अमेरिकी सरकारको आँखामा कसिंगर बनेका थिए। उनी विरुद्ध २०१९ मा बोलिभियामा कू मञ्चन गरिएको थियो। उनले चुनावमा स्पष्ट विजय हासिल गर्दा समेत उनी विरुद्ध धाँधलीको आरोप लगाएर विद्रोह गरियो। जसका कारण उनले देश छोडेर जानु पर्‍यो भने विरोध प्रदर्शनका क्रममा उनका दर्जनौं समर्थकहरूको हत्या गरियो। इभो मोरालेस विरुद्धको विद्रोह ‘लिथियम कू’ का नामले चर्चित छ। स्मरणीय छ, बोलिभियामा लिथियमको प्रचुर भण्डार रहेको छ। त्यसैबीच, चर्चित अमेरिकी व्यवसायी एलन मस्कले त्यसतर्फ अमेरिकी सरकारको हात रहेको संकेत गरेका थिए।

तर कथा यत्तिमै सकिँदैन। बिगारिएको मतपत्रहरूले देखाउँछन् कि एभोको आधार अझै पनि वामपन्थीको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो, र उनीहरूको बहिष्कारले चुनावको वैधता गुमेको छ । रोड्रिगो पाजले जितेका भए पनि उनको सरकारको भविष्य अनिश्चित छ। बोलिभियामा अमेरिकी समर्थित अभिजात वर्गको शासन लामो समय टिक्नेवाला छैन। मास(MAS)  को  खरानीबाट कुनै  नयाँ शक्तिको अंकुरण हुनेछ, र र बोलिभियालाई रूपान्तरण गर्ने आन्दोलन त्यति सजिलै बिलाएर जाने छैनन् ।

वर्गमित्रहरुबीचको फाटोमा कसरी दुश्मनहरुले खेल्न सक्छ र जनताका बीचमा अलोकप्रिय तुल्याइदिन सक्छ भन्ने कुराको राम्रो नमूना बोलिभियाको यो पछिल्लो घटना हो । यसबाट नेपालका वामपन्थीहरुले गहिरो पाठ सिक्नु पर्ने देखिन्छ । 

( ल्याटिन अमेरिकी मामिला हेर्ने पत्रकार Ollie Vargas को टुईटर तथा विभिन्न एजेन्सीहरुको समाचारमा आधारित )